Görüntüleme: 2013

LOTUS-BOZKURT DAVASI

(2 Ağustos 1926 - 7 Eylül 1927)

ÖZET

Midilli açıklarında çarpışan Bozkurt adlı Türk gemisi ile Lotus adlı Fransız gemisinin yol açmış olduğu krizdir. Çarpma sonucunda Bozkurt gemisi batmış ve 8 Türk gemici ölmüştür. Fransız gemisi Lotus kazazedelerle beraber İstanbul'a gelince adli süreç başlatılmış ve yapılan yargılama sonucunda her iki geminin kaptanı da kazadan sorumlu tutularak cezalandırılmıştır. Dava sırasında Fransız kaptanın avukatının yargılama yetkisi konusunda yapmış olduğu itiraz kısa sürede Türkiye ile Fransa arasında bir krize yol açmıştır. Kriz sırasında iki ülke bir hakemlik sözleşmesi imzalayarak konuyu Uluslararası Daimi Adalet Divanı'na götürmeye karar vermiştir.

Divan 7 Eylül 1927 tarihinde vermiş olduğu kararda Türkiye'nin kazaya yol açan sorumluları yargılamasının uluslararası hukuka aykırı bir işlem olmadığına karar vermiştir. Dava siyasi açıdan Lozan Barış Antlaşması ile kaldırılmış bulunan adli kapitülasyonlar konusundaki tartışmalar açısından ve uluslararası hukuk kitaplarında devletlerin yetkileri konusunda örnek olay olarak incelenmesiyle ayrı bir öneme sahiptir. Ayrıca uluslararası hukukta işlenen her hangi bir cürümde yargılamanın suçun başladığı yerde mi, yoksa neticelendiği yerde mi yapılacağı meselesi yeniden gündeme gelmiştir.

 Davanın sonucuna göre uluslararası sözleşmelerde açıkça belirtilmeyen ve kural bulunmayan konularda devletin yargı yetkisini açık bir şekilde sınırlayan bir kuralın olmadığı konularda devletlerin yargı yetkisine sahip olduklarına dair önemli bir ilke teamül haline gelmiştir.Kısaca Lotus-Bozkurt Davası, Türk dış politikasında hukuki niteliğiyle tebarüz etmiş “krizleşememiş bir kriz örneği” olarak karşımıza çıkmıştır.

GİRİŞ

         İngiltere’nin baskın aktör olduğu bir uluslararası sistem; MC ve "Wilson İlkeleri"ne rağmen bu dönemde I. Dünya Savaşı’nın galip çıkan devletleri ile yenilgiyle çıkan devletleri arasındaki rekabetin izleri gözlenmektedir. Dolayısıyla bu süreç Avrupa’da dayatılan barış koşullarını değiştirmeyi hedefleyen ülkeler bakımından geçici bir dönemdir. İmparatorluklar dönemi sona ererken uluslararası topluma yeni ulus devletler katılmış, kurulan devletlerden bir kısmı ise emperyal güçlerin mandaterliği altında sisteme dahil edilmişlekenbirtakım ülkeler tam bağımsızlık yönünde politikalar izlemeye çalışmaktadır.  Genel olarak uluslararası sitemin yapısına bakıldığında klasik güç dengesine dayanan çok kutuplu bir yapı arz etmekteyken, sistem düzeyi açısından yukarıda da belirtildiği gibi dominant- baskın sistem mevcuttur. Kriz sürecinde uluslararası gündemi baskın – süper güçler arası siyasi-diplomatik çatışma ile küresel ekonomik ve finansal kriz işgal etmektedir. 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı’na (Büyük Buhran)  sebep olan olayların zeminin teşkil edildiği yıllara denk düşmektedir.

         Bölgesel sistemde uluslararası sistemin karakteristik özelliğini taşıdığı görülmektedir. İmparatorluğun gücünde uzun, yorucu ve maliyetli savaşlardan kaynaklanan bir düşüş söz konusu olsa da İngiltere Ortadoğu bölgesinde hala siyasal etkinliği en yüksek ve en güçlü aktör olarak yer almaktadır. Bununla beraber yükselen güç olarak Amerika Birleşik Devletleri’nin olduğu görülmektedir. Küresel anlamda etkisi ve gücü günden güne artmasına rağmen Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Monreo Doktrini çerçevesinde izlemiş olduğu izolasyonist politika nedeniyle henüz bölgeye nüfuz edememiştir. Bölgede İngiltere dışında Fransa’nın önemli bir tesir alanı mevcuttur. Kriz sürecinde bölgesel alt sistemde (Ortadoğu- Ege) İngilizlerle birlikte Fransızların hâkimiyeti söz konusudur. Neredeyse tamamı manda rejimiyle yönetildiği ülkelerin yer yer isyanlara kalkıştığı bir dönemde, Türkiye İstiklâl Harbi’nden (19 Mayıs 1919 - 11 Ekim 1922) henüz çıkmıştır. Buna rağmen rakibi Fransa’yla askeri güç açısından masada denk bir şekilde görüşme imkanına sahip olamamıştır.

         Dış politikaya ilişkin kararların alınması ve uygulanması bakımından kamu bürokrasisinin dayanmış olduğu anayasal ve yasal zemin önem kazanmaktadır. Karar alma ve uygulama süreci siyasal rejimin dayanmış olduğu esaslar çerçevesinde şekillenmektedir. 1923’te ilan edilen Cumhuriyet rejiminin anayasal zemini 1924 yılında kabul edilen 1924 Anayasası ile değişikliğe uğramış ve Meclis Hükümetleri dönemi sona ermiştir. 1924 Anayasası Türkiye’ye güçler ayrılığı ilkesine dayalı olmakla birlikte tek partili otokratik bir sivil siyasal rejim getirmiştir.

         Dönemin siyasi karar alma süreci hukuki olarak 1924 Anayasası tarafından belirlenmektedir. Anayasaya göre güçler ayrılığı ilkesi söz konusudur ve dış politikaya ilişkin kararlar özü itibariyle yürütme erkini, dolayısıyla görev, yetki ve sorumluluğunu elinde bulunduran Bakanlar Kurulu tarafından alınmaktadır. Anayasaya göre Yürütme erkinin başında siyasal bakımdan sorumsuz olan Cumhurbaşkanı bulunmaktadır. Cumhurbaşkanının almış olduğu kararların siyasi sorumluluğu ise Bakanlar Kurulu ve ilgili bakan tarafından üstlenilmektedir.

         Diğer yandan günümüzden farklı olarak dış politika konusunda ve diğer iş ve işlemlerde olduğu gibi hükümet, yasama organına, TBMM’ye karşı sorumludur. TBMM’nin denetimine tabidir. TBMM bu yetkiyi genel görüşme, gizli görüşme, gensoru, yazılı-sözlü soru önergeleri ile kullanabilmektedir. Ayrıca Hükümetin yapmış olduğu uluslararası antlaşmaların yürürlüğe girmesi, uluslararası örgütlere üyelik, savaş ilanı ve silahlı kuvvetlerin yurtdışına gönderilmesi, yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye’ye gelmesi gibi konularda da TBMM’nin konuyu görüşmesi ve bir karar ve/ya yasa ile uygun bulmasına bağlıdır. Hükümet yaptığı işlerden TBMM’ye karşı yükümlü olması çok büyük aksaklıklara neden olmasa da karar alma sürecinin yavaşlamasına neden olmuştur.

         Krize özgü olayda dikkate değer hukuki bir durum sözkonusudur. Kaza gerçekleşmeden kısa bir süre önce (1926 Temmuz) TBMM Türk Ceza Kanunu’nun da değişiklik yaparak 6. maddesinde “Bir yabancı tarafından, yabancının memleketinde Türk veya Türkiye aleyhine cezayı gerektiren bir suç işlenir ve yabancı da Türkiye’de bulunursa yargılanabilir. Dönemin Fransa’sının kanunlarına göreyse davacı davasını dilerse dava açılan yerde, dilerse iki gemiden herhangi biri bir Fransız limanına geldiği takdirde oranın mahkemesine ikame etmekte muhtardı. Gidilen limanın, geminin zaten gideceği bir liman olup olmaması muallâktı”.[1]

         1924 Anayasası'nın çizmiş olduğu çerçeve içerisinde devletin dış ilişkilerini yürütme Bakanlar Kurulu’nun görev, yetki ve sorumluluğundadır. Bununla birlikte dış politika kararlarını alınması ve uygulanması sürecinde siyasi karar alıcıların tercihlerini kolaylaştıracak bilgi ve deneyim yine kamu bürokrasisi içerisinde bulunmaktadır. Hariciye Vekâleti (Dışişleri Bakanlığı) dış politikanın diplomatik, siyasi ve kimi zaman hukuki kısmını şekillendirirken, Milli Müdafaa Vekâleti (Savunma Bakanlığı), Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti (Genelkurmay Başkanlığı) dış politikanın güvenlik ve savunma kısmını destekleyen bilgi ve seçenekleri üreterek Hükümetin dış politikasının oluşumunda yardımcı olurlar.

Daha alt düzeyde ve nadir olmakla birlikte kimi zaman Hükümetin dış politika kararlarını verirken ihtiyaç duyduğu bilgiyi istihbarat ile ilgilenen Milli Amele Hizmet Teşkilatı (Milli İstihbarat Teşkilatı) sağlayabilmektedir. Krizi süresince taraflar arasındaki iletişim; hükümet başkanları ve dışişleri bakanları (daha az) ve bürokratlar düzeyinde sürdürülmüştür.

         Lotus-Bozkurt Davası krizinde Türkiye’de bu dönemde Atatürk Cumhurbaşkanı, İnönü ise Başbakan olarak dış politikayı belirleyen yürütme erkini ellerinde bulundurmaktadır. Anayasa gereği siyasal sorumlu olmayan Cumhurbaşkanı Atatürk’ün karizmatik liderliği çoğu kez dış politikada önemli kararların alınmasında etkili olmuştur. Genellikle dış politika kararlarının alınması sırasında dar bir kadronun sürece dahil olduğu görülmektedir. Cumhurbaşkanı, başbakan, dışişleri bakanı bu kadronun çekirdeğini oluştururken savunma bakanı, içişleri bakanı, genelkurmay başkanı sürece dahil edilen diğer aktörler olmaktadır.

         Henüz kapitülasyonlardan kurtulmuş Türkiye’nin rüşdünü ispat etmiş olduğu bir dava olması sebebiyle karar alıcılar tarafından krizi yönetmek önemli bir vatan meselesi olarak görülmüştür. Siyasi sorumluluk Cumhurbaşkanı olarak Atatürk ve Başabakan olarak İsmet İnönü’nün üzerinde olmuş olsa da kendilerinin çok yoğun bir mesai harcadığı gözlemlenmemiştir. Buna rağmen davayı takip için yetkilendirdikleri Adalet Bakanı M. Esat [Bozkurt]’un da arkasında durmuşlardır.

         Bu süreçte bir çok krizden farklı olarak dönemin Adalet Bakanı Mahmut Esat [Bozkurt] (1924-1930) baskın aktör olarak öne çıkmaktadır. Krizde atfetttiği önem davayı başkasına bıramayıp doğrudan kendisinin üstelenmesinden anlaşılmaktadır. Aslında Bozkurt’un meseleye ilgilisi yeni oluşmuş değildir. Kendisi Fransa’da hazırlamış olduğu doktora tezinde “Osmanlı kapitülasyonları rejimi üzerine : Tarih ve metinlerin ışığında kapitülasyonların hukuki özellikleri” başlıklı bir çalışma kaleme alınmıştır. Bu durum kendi düşündüklerinin hayata geçirilmesi açısından da ayrıca öneme sahiptir. Mahkemede yargıçaları ikna etmesi ve farklı örnek olaylardan kıyas yapabilmesinin altında bu arka plan yatmaktadır. Kriz esnasında Türkiye adına La Haye’de davayı savunan M. Esat [Bozkurt]’un baskın rolü tarihe şu şekilde kaydedilmiştir:

‘Bir gün, Atatürk beni [Mahmut Esat Bozkurt] nezdlerine çağırdılar. Meseleyi bir daha izah etmemi istediler. Anlattım ve sözlerimi şöyle tamamladım:

‘Paşam, Lahey Adalet Divanı’na gidelim. Kimin haklı olduğu orada meydana çıksın. Ben, hakkımızdan eminim. Müsaade ederseniz, davamızı ben müdafaa edeyim. Kaybedersem, memlekete bir daha dönmem; fakat kazanacağız. Hem, Adalet Divanı önüne gitmeden Fransız’ların dediğini yapacak olursak, Fransız devletinin tehditleri karşısında boyun eğmiş olacağız. Bu da, onlara diğer meselelerde aynı tehditleri öne sürmek cesaretini verecektir. Halbuki, Lahey Divanı’na gidersek davayı kaybetsek dahi şeref ve haysiyetimiz zedelenmez. Zira milletlerarası bir mahkemenin hükmüne uymak şerefsizlik değil, bilâkis büyük şereftir.’

Bu sözler üzerine Atatürk bana ‘Güle güle git. Kazanacaksın. Kazanmasan da memleket seni bağrına basacaktır’ dedi.’[2]

         Dış politikanın hassas dengeleri çerçevesinde Cumhurbaşkanı olarak Atatürk’ün dışişleri bakanı Tevfik Rüştü Aras aracılığı ile dış politika gündemine dair bilgi sahibi olduğu, özellikle de Lotus-Bozkurt davası sözkonusu olduğunda Mahmet Esat [Bozkurt]’tan zaman zaman bilgi aldığı görülmektedir.

          Bütün bu durum dikkate alındığında karizmatik bir lider olarak Atatürk’ün dış politikaya ilişkin kararlarını verirken kararını kolaylaştıracak ayrıntılı bilgi ve seçenekler edinmek amacıyla çok çeşitli aktör ve kaynaktan yararlanmış olduğu anlaşılmaktadır. Nihai siyasi kararı verme aşamasında tercihini/görüşünü hükümete bildirmekte ve çoğunlukla bu karar uygulanmaktadır.

         Liderlik özellikleri bakımından Atatürk’ün konumu itibariyle “baskın lider” olduğu söylenebilir. Algısal, bilişsel özellikleri ve kapasitesi ile özellikle dış politika alanında Hükümetin siyasası üzerinde etkili olduğu görülmektedir. Atatürk’ün Cumhurbaşkanı olarak Hükümetin almış olduğu kararlara etkisi, kimi durumlarda doğrudan süreci etkileyecek kararları alarak bürokrasiyi hatta Hükümeti yönlendirmesi Başbakan İnönü’nün tepkisine de neden olur.

         Lotus-Bozkurt Davası krizi boyunca Türkiye’deki bu durumun tekrarlandığı görülmektedir. Kriz uzunca bir süreye yayılmasına rağmen karar alıcıların yapısında ciddi bir değişiklik olmamıştır. Kriz boyunca ülke tek parti yönetimince idare edilmiştir. Kısaca kriz boyunca Atatürk ve İsmet İnönü ve dışişleri bakanının aktif katılımı dışında, dönemin Türkiye’sinde kurumsal bir karar alma birimi olarak Bakanlar Kurulu mevcut olmasına ve kararların kurulda onaylanmasına rağmen,dışişleri ve adalet bakanları sürece dahil olmuştur. Yani kararlar sınırlı sayıda, ülkeyi sivil otoriter rejimle yöneten küçük grup tarafından (1-5 kişi) alınmıştır. Buna ek olarak Türkiye’nin Paris Maslahatgüzarı Fetih bey’in zaman zaman kriz yönetim sürecine dahil edildiği görülmektedir.

         Krizin diğer muhatabı Fransa’ya gelince, siyasi istikrarsızlığın yaşandığı bir dönemde Üçüncü Cumhuriyet'in 12. cumhurbaşkanı olarak görev yapan isim Gaston Doumergue’dır  (13 Haziran-1924 - 13 Haziran 1931- Radikal – Sosyalist Parti). Başbakanlık görevini ise beş defa başbakanlık yapan, Lozan Konferansı'nda Fransa delegasyonuna başkanlık eden Raymond Poincaré (23 Temmuz 1926 – 29 Temmuz 1929) yürütmektedir. Özellikle Lozan’daki görüşemelerde aktif olarak yer alması, krizin özü itibarıyla Lozan’daki kapitülasyonlar meselesine temas etmesinden ötürü Poincaré’in davayla yakından ilgilendiği görülmüştür.

         Bununla birlikte Fransa adına kriz Dışişleri Bakanlığı ve Adalet Bakanlığı tarafından yönetilmiştir. Fransa adına davayı Paris Hukuk Fakültesi'nde müderris Mösyö Basdevant savunmuştur. Buna rağmen Fransız karar alma mekanizmasında bürokrasi ve kurumsal yapı tam olarak işletilmiştir.  Kriz boyunca ikitdarda Raymond Poincaré (23 Temmuz 1926 – 29 Temmuz 1929) hükümeti bulunmaktadır. Liderlik özellikleri bakımından Fransa’da gelişmiş bürokratik bir yapılanmadan dolayı krize etki eden “baskın lider” etkisi pek görülmemektedir. Karar alma sürecine, yukarıda belirtilenler dışında her hangi başka bir aktör önemli bir katkıda bulunmamıştır.

         Kriz sürecindeTürkiye’nin ulusal gündeminde öne çıkan konulardan başlıcaları şunlardır: ekonomik, mali sorunlar, kamu düzenini kurma  ihtiyacı, siyasi çekişmeler, ulusal güvenlik ve toprak bütünlüğü ve yeni bağımsız devletin kurulması. 1923 sonrası Türkiye bakımından devrimin yerleştirilmeye ve Lozan’dan arta kalan sorunların çözülmeye çalışıldığı bir döneme işaret etmektedir. Bu dönem aslında modern bir devlet yaratmanın sıkıntılarını içermektedir. Bir yandan ulus devlete dayalı cumhuriyet rejimi yerleştirilmeye çalışılırken diğer yandan buna direnen ve süreci tökezleten gruplarla da mücadele edilmek zorunda kalınmıştır. Toprak ve insan kayıplarıyla, savaşlarla küçülen bir imparatorluktan bir cumhuriyet, ulus devlet yaratılmıştır. Yeni bağımsızlığını kazanan Türkiye ayrıca kamu düzenini kurma ihtiyacı, ulusal güvenlik ve toprak bütünlüğü ve iç isyanlar - ayrılıkçı taleplerle uğraşmakla meşguldür.

         Tüm bunlara ek olarak Türkiye bir yandan da emperyal devletlerin eski alışkanlıklarını terketmeleri konusunda onlarla mücadele etmektedir. Batılı ülkeler daha önce elde etmiş oldukları kapitülasyonlardan Lozan’da mahrum bırakılmış olsalar da bunun uygulamadaki yansımaları pek kolay olamamıştır. Bu krizin Türk karar alıcıları tarafından önemli görülmesindeki neden de büyük oranda buradan kaynaklanmıştır. 1927 yılında yapılan Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımında Türkiye’nin nüfusu 13.648.270’tir. Toplam nüfusun %75,78’i köyde, %24,22’si şehirlerde yaşamaktadır. Nüfusun 6.563.879’u erkek, 7.084.391’i ise kadınlardan oluşmaktadır. Sivil otoriter bir rejimin hakim olduğu Türkiye’de bu yıllar aynı zamanda modern hayata adapte olmak için bir takım reformaların hayata geçirildiği yıllardır. Türk Kadınının Medeni ve Siyasi Haklarına kavuşması, Medeni Kanun'un Kabulü, Türk Ceza Kanunu, medreselerin Kapatılması, Hilafetin ilgası, harf devrimi bunlardan bazılardır. Cumhuriyet dönemi yöneticileri seküler ve laik bir devlet öngördüğü için buna karşı çıkan önemli bir muhalif kesim bulunmaktaydı. Gerçi bu dönemde etkiler oldukça zayıflamış bulunmaktadır.  Kemalist rejim iç siyasette büyük oranda öngördüğü büyük değişiklikleri gerçekleştirimiştir. Bu durum Fransızlarla olan ilişkilerde ve kriz yönetimi için önemli ve olumlu bir gelişmedir.

Kriz sürecinde Fransa’nın ulusal gündeminde mali sorunlar ve insan hakları ihlalleri (özellikle de sömürge topraklarında) yer almaktadır. Buna karşın Fransızlar daha çok ekonomik meselelerle ve ülke dışındaki askerlerin durumuyla uğraşmaktadır. Ülkede siyasi istikrarsızlığın yaşandığı bir dönem yaşanmaktadır. Dünya Savaşı'ndan dolayı bozulan ekonomik sıkıntılar ve ülke dışında sömürgelerde savaşan askerlerin varlığı kamuoyunda rahatsızlığa neden olmuştur. Sivil otoriter bir rejimle yönetilen Fransa’da bu dönem sömürgelerde bağımsızlık savaşlarının başlandığı yıllara denk düşmekte ve buralarda  kayıplar günden güne artmaktadır. Kriz boyunca Fransa çoğunluk hükümetince (Radikal Sosyalist Parti) idare edilmekte ve ülkeda demokratik bir rejim mevcuttur. Ayrıca kendisine bağlı manda rejimlerindeki isyanları bastırmakla meşgul olmaktadır.

Lotus-Bozkurt olayına uyuşmazlık, çatışma, kriz öyküsü ve temel bilgiler açısından bakıldığında ortaya şöyle bir tablo çıkmıştır.

Osmanlı İmpratorluğunun küllerinden doğan yeni Türkiye Cumhuriyeti birçok zorlukla karşılaşmıştır. Osmanlı’dan devrolunan sıkıntıların, buhranların yanı sıra yeni bir devlet olarak üstesinden gelmesi gereken birçok sorun bulunmaktaydı. Yeni kurulan Cumhuriyet yönetimi savaşlardan, zorunlu göçlerden yeni çıkmış askeri, iktisadi ve sosyal açıdan sorunlarla mücadele etmekteydi. Bundan dolayıdır ki, büyük güçlerle yapmış olduğu antlaşmalarda eşit şartlarda müzakere edilememekte ve çoğunlukla da Türkiye aleyhine sonuçlar / belirsizlikler içermekteydi. Bu dönemde özellikle yeni Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla büyük emperyal güçlerle anlaşmazlık oluşturan birçok konuyla karşı karşıya kalınmıştır. Lotus-Bozkurt davası bunlardan önemli bir tanesini oluşturmaktadır. Lotus-Bozkurt krizi, özünde kapitülasyonlarla mücadele sorunudur. Karşınıza askeri ve siyasi güç olarak büyük bir güç bulunmakta fakat buna rağmen eğemenliğinde taviz vermek istemeyen bir ülke bulunmkataydı. Bu anlamda krizi suhuletle yönetmek ayrı bir öneme sahiptir.

Uyuşmazlık evresi, kazanın yapıldığı andan sonra başlamıştır. Daha öncesinde Türkiye-Fransa arasında söz konusu kriz hakkında herhangi bir olay gerçekleşmemiştir. Krizin öyküsü gerek Fransa’ın gerekse de Türkiye’nin Divan’a yapmış oldukları savunmada şöyle hikaye edilmektedir. 1 Ağustos 1926'da Kuruçeşme'den aldığı kömür yükü ile Mersin'e gitmek isteyen Bozkurt gemisi ile Messageries Maritimes kumpanyasına ait Lotus adlı yolcu gemisi Sığrı (Midilli) Limanı önünde 2 Ağustos saat 23.30’da çarpıştı ve Bozkurt gemisi ikiye bölündü ve kaza sonucunda 8 Türk vatandaşı hayatını kaybetti. Kazada hasar görmeyen Lotus yoluna devam ederek ve seyahat programını takip ederek İstanbul'a doğru yola çıkmıştır. Lotus’un İstanbul’da demir atmasıyla kazada hayatını kaybedenlerin yakınları Cumhuriyet Savclılığı’na (müddei umumî) müracaat etmiş ve Lotus aleyhine bir dava mektubu hazırlatmışlardır. Yapılan şikâyet üzerine 3 Ağustos’ta Cumhuriyet Savcılığınca her iki kaptan aleyhinde dikkatsizlikten doğan adam öldürmeye ilişkin açılmış davayı soruşturmaya başlanmıştır.

4 Ağustos’ta Fransız makamlarına bir rapor sunarak bir örneğini de Liman Başkanlığı'na veren Fransız gemisinin Yardımcı Kaptanı Demons ve geminin iki tayfası, 5 Ağustos’ta Türk makamları tarafından konu hakkında tanıklık yapmak üzere karaya davet edilmiştir. Fransız makamlarına haber verilmeksizin geçici tedbir olarak Lotus Yardımcı Kaptanı Demons ve Bozkurt kaptanı Hasan Bey tutuklanmıştır. Sorgulamanın uzun sürecek olması sebebiyle Demons’un tutulmasına ve Lotus’un seferine devam etmesi bildirilmiş fakat Lotus taifesi, Demons serbest bırakılmazsa kendilerinin de hareket etmeyeceğini Türk yetkililerine iletmiştir. 5 gün limanda kalan tayfa şirket yetkililerinin ve Fransa Knsolosluğu'nun emriyle seferlerine kaldıkları yerden devam etmiştir.

İstanbul Ağır Ceza Mahkemesi tarafından başlatılan davanın duruşması 28 Ağustos 1926 tarihinde yapılmıştır. Bu esnada Yardımcı Kaptan Demons, Türk adli makamlarının kendisini yargılama hususunda yetkili olmadığını ileri sürmüştür. Fakat bunun bir Fransız vatandaşının iddiası olması dolayısıyla uyuşmazlığın başlangıç noktası olarak referans alınmamaktadır. Çünkü olay bu haliyle hala rutin ve basit bir dava niteliğini korumaktadır. Şayet Demons itiraz etmemiş olsaydı veya Fransız hükümeti olaya müdahil olmamış olsaydı Lotus-Bozkurt krizinden bahsetmek mümkün olmayacaktı. Ardından Messageries Maritimes kumpanyası Fransız Denizcilik Cemiyeti vasıtasıyla davaya karşı çıktığını iletmiştir. Yani dava ilk önce Türkiye Cumhuriyeti ile Demons (veya Fransız Denizcilik Cemiyeti) arasında vuku bulmuştur ve bu haliyle henüz bir dış politika krizi niteliği kazanmamıştır. Ne zaman ki Fransa’nın yapmış olduğu ikili resmi olmayan görüşmeler olumsuz sonuçlandı, Fransa olaya resmen müdahil olmaya karar vermiştir. Fransa’nın itirazıyla basit bir dava  artık dış politika krizine giden bir yolda uyuşmazlık aşamsını başlatmıştır.

Olaydan haberdar Fransa hükümeti İstanbul maslahatgüzarı aracılığıyla Demons’un bırakılması hususunda bazı girişimlerde bulunmuştur. Fakat bu girişimler, yazışmalardan anlaşıldığı kadarıyla farklı diplomatik yolları kullanmak ve Dışişleri Bakanlığı'ndan ve yetkili bürokratlardan oluşan yetkililerle şifahi görüşmeler olmuştur. Görüşmelerden anlaşıldığı kadarıyla Fransa’nın sorunu resmi kanalları kullanmadan aracılar vasıtasıyla çözeceklerini planlamışlardır. Dolayısıyla kaza ve Yardımcı Kaptan Demons’un itirazı ancak uyuşmazlığa sebep olan unsurlar olarak görülmektedir. Her ne kadar Fransa daha sonra Lahey Daimi Adalet Divanı'nda tutuklanma sonrasında Fransa Maslahatgüzarı'nın bunu derhal protesto ettiğini ifade etse de, Türk makamlarınca bu kati bir dille yalanlanmış ve Fransız makamlarınca iddia ispat edilmemiştir. Yine yazışmalardan ve notalardan Fransa’nın resmi olarak müdahil olması Türkiye’nin tavrında bir değişiklik olmayacağının anlamasından sonra gerçekleşmiştir.

Fransız sanığın itirazları sonrasında, dava konusunda yetkili olduğunu bildiren mahkeme tarafından 11 Eylül’de davanın ikinci duruşmasını yapılmıştır. Fransa Yardımcı Kaptan Demons’un Lozan Antlaşması’nın 13. maddesine istinaden 3.000 Lira nakdi kefaletle serbest bırakılmasını talep etmiştir ve bu talep 13 Eylül tarihinde mahkemece kabul edilmiş, Demons serbest bırakılmıştır.

Mahkeme kararını 15 Eylül’de vererek, her iki tarafı da suçlu bulmuş Yardımcı Kaptan Demons, 80 gün hapis cezasına ve 22 Lira para cezasına mahkum etmiştir. Hasan Bey’e ise, biraz daha yüksek bir cezaya mahkum edilmiştir. Cumhuriyet Savcısı bu karar aleyhinde temyiz başvurusunda bulunmuş ve kararın yerine getirilmesini erteletmiştir. Böylelikle uyuşmazlık dönemi resmen başlamıştır.

Fransa’nın mahkemeden nakdi kefaletle Demons’un serbest bırakılmasını istemesi krizin seyri açısından önemli sonuçlar doğuracaktır. Fransa açısından büyük bir öngörüsüzlük; Türkiye açısında önemli bir koz olarak tarihe geçecektir. Görüleceği gibi uyuşmazlık döneminde Türkiye’nin yargı yetkisinin olmadığını ileri sürmekle Fransa’nın daha aktif olduğu bir süreçten bahsedilmektedir.

Klasik kriz incelemelerinde zorunlu olmamakla birlikte rakipler arasında uyuşmazlık sonrasında bir çatışma dönemi yaşandıktan sonra kriz aşamasına geçilir. Krizleşememiş bir kriz örneğiolarak[3] Lotus –Bozkurt Olayı, uyuşmazlık evresi belirgin olmakla birlikte çatışma ve kriz evreleri iç içe girmiştir. Dolayısıyla çatışmanın nerede başlayıp nerede krize dönüştüğünü tespit edebileceğimiz çok büyük bir olay ve belirgin net bir çizgi bulunmamaktadır. Bu kısımda hem kriz evresi hem de çatışma evresi- ki- her iki evrede büyük oranda hukuki ve diplomatik bir mücadeleden ibarettir- birlikte ele alınacaktır. Çatışma-kriz evresinde uyuşmazlık evresinin aksine Türkiye’nin daha aktif olduğu ve belirleyici bir rol üstlendiği süreçten bahsedilecektir. 

Türk adli makamlarının Yardımcı Kaptan Demons hakkındaki tavizsiz tutumu, Fransız Hükümeti ile Türkiye’deki temsilcileri tarafından birçok diplomatik girişime ve diğer bazı müdahalelere neden olmuştur. Fransa Türk hükümeti yetkililerine Demons’un bırakılması hususunda mahkemeye talimat vermelerini ve onun Fransız mahkemelerinde yargılanmasını talep etmiştir. Bu taleplere karşı Türk hükümeti yetkilileri ısrarla mahkemenin işleyişine karışamayacaklarını kendilerine iletmişlerdir ve Fransa’nın çok baskın olmasa da Türkiye’nin yargı yetkisi olmadığı iddialarına karşılık verilmiştir. Burada çatışmayı büyük oranda Türk yetkilileri oluşturmuştur. Tüm bunlara rağmen bu dönemde henüz karşılıklı bir nota gönderilmemiştir. Fransa hala sorunun çözümü konusunda kendileri lehine ümitli oldukları için üslubunda herhangi bir sertleşme olmamıştır. Türkiye’nin Ağustos ayı boyunca vermiş olduğu yanıtlar sonrasında Fransa’nın üslubunda farklılaşma söz konusu olmuştur.

Fransa 11, 17 ve 17 Ağustos 1926’da Ankara’ya yollamış olduğu notayla, Yardımcı Kaptan Demons’un tutuklanmasını protesto etmiş, tahliyesini gerçekleştirmek ve davanın Türk mahkemelerinden alınıp Fransız mahkemelerinde görülmesini talep etmiştir.[4]

Teklifin kabul edilmemesi üzerine (yaklaşık 15- 20 gün sonra/25 Ağustos) Fransız Hükümeti, “Adlî Salahiyete Mütedair” Lozan Antlaşması'nın on beşinci maddesi gereği Türkiye'nin yabancılar hakkındaki adlî salahiyetinin uluslararası hukuk prensipleri çerçevesince belirlediği ve Türk mahkemeleri Lotus'un nöbetçi kaptanı Demons aleyhinde takibat yapmağa yetkisinin bulunmadığını ileterek Türkiye’yi bunun hilafına hareket etmekle suçlamıştır. Fransa Divan’da konu hakkındaki savunması aynen şöyledir:

…Lozan'da 24 Temmuz 1923'te imzalanmış olan Teessüs ve Adlî Salahiyete Mütedair Mukavelenameye ve beynelmilel hukuka nazaran bir Fransız gemisinin nöbetçi kaptanı hakkında bu gemi ile bir Türk gemisi arasında açık denizde husule gelen bir müsademeden dolayı cezaî takibat salahiyetinin münhasıran Fransız mahkemelerine ait olduğuna;

Bu sebeple Türk adliye dairelerinin açık denizde Bozkurt ve Lotus arasındaki müsademe sebebi ile Demons hakkında haksız olarak takibat yapmalarının ve merkumu hapis ve mahkum etmelerinin mezkûr muka¬velenameye muhalif ve beynelmilel hukuk kaidelerine mugayir bulunduğuna [yönünde karar vermesini talep etmiştir] …

Fransa’nın iddialarına karşı ve olayın başlangıcından beri Türk hükümetinin olaya müdahil olmasını rica eden hükümet başından beri net bir tavır sergilemiştir. Bu tutum en net bir şekilde Mahmut Esat’ın Divan’daki savunmasında kendini belli etmiştir:

Reis efendi, muhterem ha­kimler, Türkiye ile Lozan Muahe­de­namesinin altına im­zalarını koy­muş olan devletler 15inci mad­denin tefsi­rinden değil kat'î met­ninden şu manayı çıkartı­yor­lar: "Türki­ye'de istisnai bir rejim mevcuttu" bu rejimin adı kapitü­lasyon idi, mütemeddin ve müs­takil bir devletin vak' ve haysi­yeti ile tevfîk edileme­yen bu rejim, Lozan Muahedesinin 28inci mad­desi ile tamamen ilga edildi, adlî salahiyet hak­kındaki Lozan Mu­kavelenamesinin 15inci mad­desi, Türkiye'nin bu hu­susta bütün milletlerde müşterek olan beynel­mi­lel usulden hiçbir kayd ve tahdid olmaksızın istifade etmesi hakkını tanı­yor.

Türk Hükümeti tutukluğun ve tahliyenin tamamen hakimin (yargının) takdirinde olduğunu ve olaya müdahale etmeyeceğini savunmuştur. Fransa her ne kadar Türkiye’ye yollamış olduğu notalarda ara ara bazı hükümet yetkililerinin bunu temin edeceklerini ifade etse de, büyük oranda ilk tavrını sergilenmiştir. Bu durum Türkiye Paris elçiliği üzerinden 14 Eylül 1926’da gönderdiği nota ile "Mösyö Demons'un tahliyesi elçiliğimiz için mucib-i memnuniyet bulunmuş olmakla beraber mahkeme kararının herhangi bir müdahale veya siyasi tesirden azade bir suretle ittihaz edildiğini arzetmeyi vecibe adderiz." şeklinde Fransa’ya açıkça ifade edilmiştir. Türkiye, Lotus'un nöbetçi kaptanı Demons aleyhinde takibat yapmağa yetkisinin bulunmadığını ileri süren Fransa’nın tutarsızlıkla hareket ettiğini ve hukuku keyfine / kendi çıkarlarına göre yorumladığını savunmuştur. Zira tutuklama sonrasında Fransa maslahatgüzarı, “Adlî Salahiyete Mütedair Lozan Mukavelenamesinin 13. Maddesine” dayanarak kaptanının nakdî kefalete serbest bırakılmasını talep etmekle Türkiye'nin adlî salahiyeti tanınmıştır.

Böylelikle krizi tetikleyen eylem Fransa’nın Türk hâkimlerinin davayı görme yetkisine itirazlarıyla başlamış, Türkiye’nin buna karşı argümanla vermiş cevapla kriz tırmanma evresine geçmiştir.

Tırmanma sürecinde her iki ülke basınında yoğun tartışmalar yaşanmıştır. Bunun karar alıcıların tavırlarındaki sert tutumda etkisi olmuştur. Fransa basını Türkiye ve Türkler aleyhine haberler çıkarmakta ve Türkiye’nin devletler arası hukukunu bilmediği iddiası Fransız gazeteciler arasında tartışma konusu olmuştur. Genel olarak dönemin Türk basınının yaklaşımına baktığımızda Fransız Denizcilik Cemiyeti’nin başvurusunu Avrupalıların (Fransa’nın)Türkiye’yi henüz anlamadığı şeklinde değerlendirmektedir. Her iki ülkede krizi tırmandırmada asıl önemli rolün basının oynadığı görülmüştür.

Bununla birlikte dava basında gündeme geldiğinde Türkiye’den bir çok insan Fransız kaptan “Desmos’u serbest bıraksak iyi olur” görüşündeyken bazılarıysa, Esat’ın da içerisinde yer aldığı bir grup insan Bunu yaparsak Türkiye'nin devlet olarak uluslararası saygınlığınınım kalkacağı ve Lozan'da zor bela kaldırılan adlî kapitülasyonlar için kötü örnek olacağı düşünülmekteydi. Nihayetinde Mahmut Esat [Bozkurt], kâtip Ziya ve Veli beylerle 17 Temmuz 1927'de Lahey'e giderken hissiyatını dünya kamuoyuna şu şekilde dile getirmiştir: “İstediğimiz gayet basittir. Bütün medeni milletler hakkında olduğu gibi bunlar derecesinde medeni bir devlet ve milleti temsil ettiğine şüphe olmayan Türk milleti hakkında da hukuk-ı düvel esasatının bila kayd ve şart tanınmasıdır. Bütün beşeriyetin mal-ı olan açık denizlerde Türk ticaret vapurlarının ve Türk bayrağının hukuk-ı düvel prensipleri dahilinde muamele görmesi icab eder. Biz bunu istiyoruz, hak varsa -ki bunda şüphe etmek isteme- davayı kazanmaklığımız lâzımdır.” Tüm bunlardan anlaşılacağı gibi Türkiye Fransa ile aralarındaki yargı yetkisi konusuna önemli bir anlam yüklemiş ve çatışmayı sürdürmeyi göze almıştır. Diğer tarafından bazı isimler bunun abartılmadan çözüme kavuşturulmasını önermişlerdir. Örneğin Yunus Nadi “Lotus meselesinde Türkiye’nin ilk hatası olarak, tutuklanan kaptanların kefaletle tahliye imkânını ilk hamlede görüp bunun engellenmesi gerektiğini belirtmiştir Kaptanlar kefaletle serbest bırakıldığına göre La Haye’e gitmeye gerek olmadığını belirtmiş, bu sebeple de Lotus hadisesini hiçten bir mesele olarak değerlendirmiştir.”[5] Fakat ilk grup ağırlıkta kaldığı için davaya devam edildi.

Böylelikle iki ülke arasında var olan uyuşmazlık artık kriz halini almış, karar alıcı artık krize yüklediği anlam doğrultusunda bir karar almak zorunda kalmıştır. Türkiye ya adli kapitülasyonları izin vermeyeceği konusundaki kararının arkasında duracak ya da yargı egemenliği konusunda taviz vermeyip Fransa ile karşı karşıya gelecektir. Türkiye siyasi bir maliyeti/riski olsa da ikinci seçeneği ulusal çıkarları açısından tercih etmiştir buna rağmen davanın Fransa ile  silahlı/askeri çatışamya dönüşmesini de arzu etmeyecektir.

Taraflar sorunun çözümü için başka yollara başvurmkatan geri durmamıştır. Haklılığından emin olan Türkiye, Fransa’yla doğrudan karşı karşıya gelmemek için konuyu Uluslararası Adalet Divanı’nın takdirine bırakmayı teklif etmiştir. Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti, 2 Ekim 1926 tarihinde, "yargı yetkisi konusundaki uyuşmazlığın La Haye Divanı’na götürülmesi teklifini reddetmeyeceğini” ileterek sorunun çözümü için irade beyan etmiştir.

Türkiye bu işe rü’yete salahiyettar olduğu hususunda perverde ettiği kanaatte hiçbir şüphe ile malul olmadıktan başka işbu salahiyetin Lozan Muahedenamesinin müzeyyel ikamet ve salahiyet-i kazaiye ahitnamesinin C18 maddesinin sarahatine de müstenid olduğunu ilave ettikten sonra Fransa hükümeti bu hakk-ı kazasına itirazda musirr bulunduğu takdirde ihtilafın, Türk Hükümeti tarafından evvelce de teklif edildiği vecihle La Haye Beynelmilel Divan-ı Daimi Adaletine sürat-i mümkine ile havalesi münasip olacağı mütaalasında bulunmuştur”[6]

Türkiye’nin bu notasına 6 Ekim 1926 Pazartesi günü Fransa bu notaya: Fransız Hükümeti, 6 Ekim’de “teklif edilen çözüm şekline tamamıyla rıza gösterdiğini” şeklinde karşı nota vermiştir. Böylece krizin yumuşama evresine geçilmesinde Türkiye tarafından atılan bir adım söz konusu olmuştur. Türkiye Fransa’yla aralarındaki sorunu ilişkileri tahrip etmeden çözmenin yolunu bulmuştur.

Karşılıklı beyan notaları sonrasında her iki hükümet Divan’a sunulacak tahkimnameyi düzenlemek üzere heyetlerini belirleyip 12 Ekim 1926’da Tahkimname ile tespit edilmiş şartlar dahilinde meselenin çözümü için 27 Aralık 1926’da Divan’a başvurmuştur.

Böylece, kriz yönetimi açısından Türk karar alıcıları açısından krizin seyrini etkileyecek çok kritik bir karar verilmiştir. Zira 1924 yılında başlayan İngiltere ile Türkiye arasında yaşanan Musul Sorunu  5 Haziran 1926’da Türkiye’nin aleyhine sonuçlanmıştır. Sonucun böyle olmasında İngiltere’nin uluslararsı örgütler üzerindeki (Cemiyet-i Akvam) etkisi belirleyici olmuştur. Ülke çapında (özellikle de yöneticilerde) uluslararası örgütlere karşı itimadın düşük öldüğü bir dönemde bunun Divan’a sevkedilmesi radikal bir kararı gerektirmiştir. Davanın Türkiye adına takibini yapan Mahmut Esat Adalet Divanı’nın tarafsız olacağına dair inancı sonsuzdu. Cemiyet-i Akvam gibi yanlı hareket edeceklerine dair hissiyata sahip değildi. Zaten davayı mahkemeye taşımasında ve ısrarla taviz vermemesinin ardında bu inanç yatmaktaydı.

Neticede 2 Ağustos 1926 tarihinde Bozkurt ile Lotus vapurları arasında cereyan ede kazadan dolayı Fransa ve Türkiye arasında “adlî salahiyet” konusundaki ihtilafları Uluslararası Adalet Divanı’na  arz edilmiştir. Tahkimname imza sahibi taraflar Divan’dan şu konularda hüküm vermesini talep etmektedirler:

(1) Türkiye açık denizde 2 Ağustos 1926 tarihinde Fransız Lotus vapuru ile Türk Bozkurt vapuru arasında husule gelen müsademe sebebiyle ve Lotus vapurunun İstanbul'a muvasalatında, Bozkurt'un sekiz Türk gemici ve yolcusunun ölümünü intaç eden batması sebebiyle Türk vapuru kaptanı ile birlikte müsademe esnasında Lotus'un nöbetçi kaptanı olan Demons aleyhinde Türk kanunlarını tevfikan cezaî tahkibat yapmakla Teessüs ve Adlî  Salahiyet Hakkındaki 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Mukavelenamesine mugayir olarak beynelmilel hukuk prensiplerine muhalif hareket etmiş midir? Eğer etmiş ise bu prensipler hangileridir?

Fransa’nın teklif ettiği ilk çok önemli bir ayrıntı bulunmaktadır. İlk metinde  “…beynelmilel hukuk prensiplerini ihlal etmiş midir?” şeklinde düzenlemiş fakat Mahmu Esat ibareyi  “…muhalif hareket etmiş midir?” şeklinde düzelttirmiştir. Zira Fransa’nın önerdiği haliyle ispat yükü Türk tarafına yüklenmiştir. Divan’a sunulan haliyle ispat yükünü Fransa’ya verilmiştir.

(2) Cevabî tasdik mahiyetinde olduğu takdirde ve buna mümasil vak'alardaki beynelmilel hukuk kaidelerine tevfikan nakdî tazminat tertib ediyorsa,Demons'a verilmesi lazım gelen nakdî tazminat miktarı nedir?

         Lotus-Bozkurt olayında kriz yönetim süreciyse şu şekilde analiz edilmektedir. Lotus-Bozkurt davasında ilk aylarda iki ülke arasında gittikçe sertleşen bir üslup izlenmiştir. Mesele taraflar arasında ulusal egemenliği ilgilendirdiği için taraflar Divan’a sundukları tahkimanameye kadar konuyla ilgili hem yerel hem de uluslararası alanlarda birt akım girişimlerde bulunmuştur ve konuyu yakından izlemişlerdir.

         Kriz, ortaya çıkan ani bir kazadan dolayı karar alıcının gündemine bir anda düşmüştür. Fakat mesele yargı bağımsılzığı gibi bir konu olunca  Fransızlarla karşı karşıya gelinmektedn geri durulmamıştır.  Bu yapılırken karar alıcılar Fransa’yı doğrudan karşı almak istememişlerdir. Bu açıdanTürk karar alıcılar perspektifinden bakıldığında kriz yönetim sürecinde rakibin uluslararası yapılarda tam bir siyasi, iktisadi ve askeri üstünlük sözkonusuyken sınırlı imkanlarla krizi yönetmek sözkonusu olmuştur. Fransızların taleplerine karşı direnebilmede mevcut potansiyel sonuna kadar kullanılmıştır. Bununla birlikte Fransızlar kazayı krizleştirmeden istediği sonucu elde etmek için bazı resmi/gayri resmi stratejiler izlemiştir. Kriz boyunca askeri kuvvet kullanımından bahsedilmemiştir.

         Dönemin karar alıcıları bakımından değerlendirildiğinde Fransa’nın kaza sonrasında savundukları argümanlar, Türkiye açısından açık bir şekilde egemenliğine, temel değer ve önceliklere olduğu kadar saygınlığa yönelik ağır bir tehdit olarak görülmüştür. Fransa olayı çok büyütmeden, sıradan bir konu edasıyla çözmeye çalışırken Türkiye sorunu yargı bağımsızlığına müdahele olarak görümüştür. Tarafların meseleye yükkedikleri anlam ilke başta faklı oldukları için süreç içerisinde kriz yönetiminde farklı stratejiler izlemişlerdir.

         Lotus-Bozkurt davasında yargı yetkisi konusundaki uyuşmazlık Fransızların Lozan Antlaşması’nın 13. maddesine istinaden yapmış olduğu yorumdan ileri gelmektedir.Her iki ülke de kriz süresince gelişmelerin seyrine göre farklı zamanlarda farklı tepkiler vermiştir.Rakip iki ülke arasında karar alıcıların kriz yönetimi bakımından teknik olarak yönettikleri evre- kaza 2 Ağustos 1926’da başlamasına rağmen- 11 Ağustos 1926’da başlayan ilk nota ile Divanı’n olay hakkında kararını verdiği 7 Eylül 1927 tarihi arasıdır.

         Beklenmemiş ve planlanmamış bir kaza sonrasında ortaya çıkması nedeniyle kriz-zaman ilişkisi açısından ani kriz özelliği taşımaktadır ve bu durumu gölgede bırakacak herhangi bir şüphe ve kanıt bulunmamaktadır. Krizi genel niteliği açısından incelediğimizde kaza krizi ve meşruiyet krizi olduğunu görmekteyiz. Başlangıç beklenmedik bir kaza olsa da devlet meseleyi kendi meşruiyetlerine yönelik bir olay olarak algılamışlardır.

         Krizi konusu/içeriğiaçısından incelediğimizde krizden hukuki-diplomatik unsurların dışında diplomatik siyasi unsurlar da göze çarpmaktadır. Söz konusu devletlerin saygınlıkları sözkonusu olması ve krize yukarıda belirtildiği gibi hukuki anlamlar dışında farklı anlamlar yüklemeleri nedeniyle siyasi mana yüklenmiştir. Krizin bu yönü dikkate alınmdan yapıalcak incelemler eksik ve hatalı olacaktır.

         Krizi tetikleyen olay açısından incelediğimizde tetikleyici eylemin bu tür hukuki davalarda içeride ya da dışarıda olması kriz yöneticilerinin krizi nasıl algıladığına bağlıdır. Uyuşmazlığa neden eylem dışarıda (Türkiye karasuları) gerçekleşmiştir ve fakat krizin tetiklenmesi Fransa’nın Türkiye’nin yargı yetkisinin olmadığını notayla bildirmesiyle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla uyşmazlık açısından bakıldığındaysa tetikleyici eylem dışarıdadır. Krizin tetikleyicisi siyasi ve şiddet içermeyen diğer olarak adlandırılmaktadır.

         Kirizin tetikleyicisinin şekline gelindiğinde meşruluk sorgulaması, yıpratma ve statü belirsizliği göze çarpmaktadır. Kriz boyunca taraflar her birinin davayı incelemede meşru haklarının olup olmadığını sorgulamışlardır. Söz konusu meşruiyet Fransa için daha çok prestij ve güç gösterisi gibi gözükse de Türkiye için bir yıpratma operasyonu olarak algılanmıştır. Türkiye Lozan’da elde etmiş olduğu bazı meşru hakların sorgulanmasıyla yıpratılmak istendiğini düşünmektedir. Ayrıca tetikleyicinin şekli kendini statü belirsizliği (Fransa açısından) şeklinde göstermektedir. Divan’dan da krize sebep olan statü belirsizliğin kaldırılması talpe edilmektedir.

         Krizi yaratan olaya ilk tepki sözlü, siyasi ve şiddet içermeyen diğer tepki şeklinde olmuştur. Fransa ve Türkiye gerçekleşen olaya tepkilerini büyük oranda şifahi açıklamalarla yapmıştır. Bunun dışında  tepkilerini siyasi olarak ve bulabildikleri her fırsatta dile getirmişlerdir.

         Krizin taraflar açısından ciddiyeti açısından incelendiğinde  saygınlık ve hak kaybı dışında uluslararası sistem ve/veya bölgesel alt sistemte etki kaybı, baskı ve siyasi bir maliyet sözkonusu olmaktadır.

         Türkiye’nin kriz yönetim stratejisi Fransa’nın  yanlış hesap yapmasını önlemek için kararlılık ve azim gösterme üzerine kurulmuştur. Ayrıca Fransa’da olduğu gibi zaman kazanma stratejisini uygulamıştır. Meselenin Divan’a götürüleceği şartlar ve zeminin oluşması için sorunu zamana yaymıştır. Uyuşmazlık sürecinde Fransa Maslahatgüzarı’nın Türk Hükümetine karşı en büyük eleştirisi hükümet yetkililerin ve hariciye yetkililerinin taleplerine dair menfi-müspet yanıt vermemiş olmalarıdır. Türkiye'nin kriz yönetim tekniği yargı-tahkim ve şiddet içermeyen çözümlere dayanmaktadır.  Askeri, siyasi ve ekonomik olarak kendinde kat be kat büyük Fransa ile doğrudan karşı karşıya gelem yolunu tercih etmemiştir. Batılı devletlere yeni ilişki geliştirme yönünde politikalar izleyen yeni Türkiye, yukarıda belirtildiği gibi ikili ilişkilerin doğasına zarar verecek söz ve davranışlardan kaçınmıştır. Fakat tepki verilmesi gereken yerde de ilişkilerde gerilme olacak diye de geri durmamış tepkisini koymuştur.

Fransa’nın kriz döneminde Türkiye’nin pozisyonuna göre farklıstratejiler izlediği görülmektedir. Başlangıçta Fransa, Türkiye’ye karşı Yardımcı Kaptan Demons’un Lozan Antlaşması’nın 13. maddesine istinaden 3.000 Lira nakdi kefaletle serbest bırakılmasını talep etmekle zaman kazanma stratejisiizlemiştir. Bu ilk etapta başarılı bir şekilde yürütülmüş fakat sonradan ciddi bir strateji öngörüsüzlüğüne neden olmuştur. Divan’da Türkiye’nin temel arügmanlarından birine zemin teşkil etmiştir. Fransa’nın özellikle Demons Türkiye’de tutuklu bulunduğu süre içerisinde Fransa kazadan sonraki süreçte öncelikle Türkiye’den vatandaşı Demons’u rahatlıkla alabileceğini düşünmüş ve ilk görüşmelerdeki tepkisi diplomatik nezaket açısından sorunlu olmamıştır. Ne zaman ki Türkiye’nin Demons’un iade edilmesinin yargı nezdinde mümkün olabileceği ve sonrasında yargı yetkisinin Türk mahkemelerinde olduğu yönündeki çıkışları neticesinde Fransa kontrollü baskı yolunu tercih etmiştir. Gönderilen notalarda (özellikle 25 Ağustos 1926) örtük bir şekilde talebin olumlu karşılanmaması durumunda ikili ilişkilerde “üzüntü ve tatsızlığa” yol açacağı paylaşılmaktadır. Fransa'nın uygulamış olduğıkriz yönetim tekniğiyse yargı-tahkim dışındaaskeri olmayan baskı ve şiddet içermeyen çözüm yolları olmuştur.

Bütün bunlara rağmen kriz boyunca şiddetin seviyesi psikolojik stres ve baskı yaratma aşamasında kalmıştır. Kriz boyunca her hangi bir şiddet unsuru’na rastlanmamıştır.

Krizin kaderini  3. müdahil aktör olarak Uluslararası  Daimi Adalet Divanı tayin etmiştir. Başalnmgıcından beri krizi hukuki zemine çekmeye çalışan Türkiye’nin taraflarca imzalan tahkimaname ile meseleyi Divan’a havale etmiştir. Divan’ın davranışı/katkısı arabuluculuk ve görüş alma şeklinde değil (Musul Krizinden farklı olarak) doğrudan bağlayıcı olan bir tahkimnamenin karara bağlanması şeklinde olmuştur. Divan dışında herhangi bir 3. devlet aktör krize müdahil olmamıştır.

Krizde sonucun niteliği Türkiye açısından Fransa’yakarşı hukuki üstünlük sağlamak şeklinde olmuş ve bu sonuç taraflar tarafından karşılıklı deklarasyon şeklinde dünya kamuoyuna bildirilmiştir. Kriz sonrası durumdaysa Statüko Ante (+) durumu söz konusu olmuştur. Yani Türkiye ile Fransa arsında ilişkiler kriz öncesindeki başlangıç seviyesine dönmüştür. Türkiye açısından kriz öncesi dönemden farklı olarak bazı kazanımlar elde etmiştir. Divan’ın kararıyla Türkiye’nin mutlak yargı yetkisi Fransa tarafında kabul edildiği gibi uluslararası toplum tarafından da teyit edilmiş, benzer vakaların önü alınmıştır. Türkiye, ayrıca sömürgeci emperyal bir devlete karşı ulusal egemenliğinden taviz vermeyen bir ülke görünümü elde etmiştir. Bu yüzden Türkiye statüko ante’den daha avantajlı bir konuma, Statüko Ante (+),  geçmiştir.

         Kriz çıkaran tarafın (Fransa) niyetine bakıldığında, Fransa’nın o dönemdeki ulusal, bölgesel ve uluslararası koşullar açısından Türkiye ile doğrudan ya da dolaylı olarak bir kriz yaratma arzusunda olmadığını görmekteyiz. Bununla birlikte Türkiye gibi henüz istiklal savaşını yeni vermiş bir ülkenin, özellikle de Lozan’da kaderini tayin ettikkleri bir ülkenin kendilerine bu konuda itiraz etmeleri hoşnutsuzluğa neden olmuştur.

         Tahkimaneme ile krizde yumuşama söz konusu olmuştur. Sonrasında Divan tarafından 2, 3, 6, 8, 10 Ağustos 1927 tarihli celselerinde tarafların iddiaları ve cevabları ve mukabil cevabları dinlenmiştir. Neticede Divan mahkeme savunma ve mütalaaları dinleyip oy çokluğuyla kararını vermiştir.[7] Şöyle ki:

 2 Ağustos 1926 tari­hinde Fransız Lotus vapuru ile Türk Bozkurt vapurları beyninde vukua gelen müsademe netice­sinde ve Fransız vapuru­nun İstanbul'a vusulünü müteakib Türk kanunlarına tevfikan Lotus vardiya­sında kumanda eden mülazım Demons aley­hine Bozkurt râkeblerinden sekiz Türk tebaa­sının ölümü dolayısıyla ta­kibat-ı cezaiye icra etmekle Türkiye 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan İka­met ve Salahiyet-i Kazaiye Ahidnamesinin 15inci maddesi hilafında Hukuk-ı Düvel pren­siplerine mugayir hareket etme­miştir;

Divan tahkimnamenin bi­rinci maddesiyle kendisine yöneltilen soruya olumsuz cevap verdiğinden, De­mons'a verilecek tazmi­nata dair olan ikinci soruyla ilgilenmeyecek ve şu kararı verecektir:

Binaberin Türkiye'nin mülazım Demons aleyhine taki­bat icra et­mekle hukuk-ı düvel prensipleri hilafına hareket etti­ğinin tahakkuku şar­tıyla muma­ileyhe itası tezekkür edilecek olan tazminat hakkında itayı ka­rara lüzum görmemektedir.[8]

         Böylelikle Fransa ve Türkiye arasındaki kriz resmen sona ermiştir. Krizin sona erdiği tarih mahkemenin kararını açıkladığı tarih olan 7 Eylül 1927’dir. Sonrasında Fransa tarafından karara itiraz sözkonusu olmamış, ikili ilişkilerde Fransa ve Türkiye tarafından gündeme asla getirilmemiştir.

Görüntüleme: 1861

1929-1930 KÜÇÜK AĞRI KRİZİ

Birinci Dünya Savaşı sonrasında uluslararası sistemde güçler dengesi sistemi hâkimdir. Bu sistem içerisinde İngiltere ve Fransa sistemin yönlendiricisi durumdadır. Almanya Versay Antlaşması nedeniyle zayıflatılmış, ABD izolasyonist bir dış politika izlemeyi tercih ederek iç işlerine ağırlık vermiş, Sovyetler Birliği ise uluslararası güç olmak için çaba sarf etmektedir. Uluslararası ortamda savaş sonrası statükonun korunacağına ilişkin iyimser bir hava vardır. Milletler Cemiyeti (MC) kurularak barış ve ortak güvenliğin sisteme hâkim olmasına çalışılmıştır. Genel olarak uluslararası sitemin yapısına bakıldığında klasik güç dengesine dayanmaktadır. Sistem düzeyi açısından baskın aktör İngiltere’dir.

16 Mayıs 1916’da imzalanan Skyes-Picot Antlaşması ile Ortadoğu İngiltere ve Fransa arasında bölüştürülmüştür. 1. Dünya Savaşı sonrası dönemde Irak, Ürdün, Filistin ve Körfez ülkeleri İngiltere’nin, Lübnan ve Suriye Fransa’nın etkisi altındadır. Bölgedeki İngiliz ve Fransız etkisi Türkiye Ortadoğu’da aktif bir dış politika izlemesini büyük ölçüde engellemiştir.[1] Bu dönemde meydana gelen Kürt isyanları Türkiye’nin Ortadoğu ile olan politikalarını şekillendirici bir unsur olmuştur.

19. yüzyılda ortaya çıkan Kürt milliyetçilik hareketi Osmanlı Devleti’nin yıkılması ile yükselişe geçmiştir.Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş yıllarında merkezi sisteme entegre olamayan Kürtler, ülke ve bölgedeki otorite boşluğundan yararlanarak devlete karşı isyan başlatmışlardır.[2] 20. yüzyılda Türkiye sınır ve bölge güvenliğini korumak için İran, Irak ve Suriye ile güvenlik anlaşmaları ve protokolleri imzalamıştır.[3] Küçük Ağrı İsyanı’ndan sonra gerilen İran-Türkiye ilişkileri iki ülke arasındaki sınır sorununun çözümlenmesinden sonra gelişme göstermiş; 1937’de Sadabad Paktı’nın imzalanması ile iki ülke bölgesel güvenlik konusundaki ortak tutum takınmışlardır.[4]

Diğer yandan, dönemin siyasi karar alma sürecinin dayanmış olduğu hukuksal zemini 1924 Anayasası belirlemektedir. Bu anayasaya göre dış politikaya ilişkin kararlar yürütme erkini tarafından alınmaktadır. Yürütme erkini elinde bulunduranlar tek parti yöneticileri olmalarından ötürü, bu dönemde yürütmenin yasama üzerinde etkisi söz konusudur.[5] Tek parti döneminde TBMM’nin dış politika konusundaki yetkileri savaş ilanı ve antlaşma yapma gibi yetkilerle sınırlıdır.[6] Kurtuluş Savaşı sonrası Atatürk’ün orduyu iç ve dış politikadan uzak tutmak istemesi sonucu bu dönemde ordunun dış politika üzerindeki etkisi teknik meseleler ile sınırlı kalmıştır.[7]

Dış politika kararlarını alınması ve uygulanması sürecinde siyasal karar alıcıların tercihlerini kolaylaştıracak bilgi ve deneyim ise kamu bürokrasisi içerisinde bulunmaktadır. Hariciye Vekaleti (Dışişleri Bakanlığı) dış politikanın diplomatik, siyasi ve kimi zaman hukuki kısmını şekillendirirken, Milli Müdafaa Vekaleti (Savunma Bakanlığı), Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti (Genelkurmay Başkanlığı) dış politikanın güvenlikle olan kısmını destekleyen bilgi ve seçenekleri üreterek Hükümetin dış politikasının oluşumunda yardımcı olurlar. Daha alt seviyede olmakla birlikte kimi zaman hükümetin dış politika kararlarını verirken ihtiyaç duyduğu bilgiyi istihbarat ile ilgilenen Milli Amele Hizmet Teşkilatı (Milli İstihbarat Teşkilatı) sağlayabilmektedir.[8]

1924 Anayasası’nda cumhurbaşkanının yetkileri yabancı devletlere atanacak Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi temsilcilerini tayin etmek ve yabancı devletlerin siyasi temsilcilerini kabul etmek ile sınırlıdır. Ancak, tek parti döneminde cumhurbaşkanının dış politikada merkezi rolü olduğu görülmektedir.[9] Bu dönemde ebedi şef olarak kabul edilen Mustafa Kemal Atatürk’ün hem iç hem dış politika karar alma mekanizmalarında büyük etkisi söz konusudur. Cumhuriyetin dış politika çizgisinin ana hatlarını Başbakan İsmet İnönü ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Atatürk’e danışarak belirlemektedir.[10] Dar bir kadro tarafından alınan kararlar, CHP Meclis Grubu’nda onaylandıktan sonra TBMM’ye getirilerek meşruluk kazandırılmaktadır.[11]

Küçük Ağrı krizinin yaşandığı dönemde Türkiye’nin içişlerine bakıldığında Lozan’dan kalan sorunlar çözülmeye çalışıldığı, siyasi, anayasal, ekonomik ve sosyal reformlar ile modernleşme sürecinin hız kazandığı görülmektedir. Sosyal hayatın laikleştirilmesi tarikatlar ve İslamcılar arasında huzursuzluk yaratmış ve Nakşibendi tarikatı üyeleri Kemalist rejime karşı 1925 Kürt isyanını teşvik etmişlerdir.[12] Cumhurbaşkanı Atatürk’e muhalif bir kesim 1926 yılında suikast girişimi planlamış ancak başarılı olamamıştır.

1930’lara gelindiğine rejimin konsolidasyonun tam anlamıyla sağlanamadığı görülmektedir. Liberal ekonomi programını savunan Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın geniş halk desteğini kazanması ve Menemen olayları toplumdaki artan gerilimin işaretleridir. Bu dönemde Cumhuriyet Halk Fırkası’nın devlet üzerindeki etkisinin artmasına ve halk ile entegrasyonuna dönük mekanizmalar oluşturulmuştur.  1931 yılında Serbest Cumhuriyet Fırkası Büyük Kongresi toplanmış ve Altı Ok adı altına devletin ideolojisinin ilkeleri (Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, Laiklik, Devletçilik ve Devrimcilik) belirlenmiştir. Halkevleri aracılığıyla bu ilkelerin topluma yayılması hedeflenmiştir.[13]

1927 yılında yapılan nüfus sayımında Türkiye’nin nüfusu 13.648.987’dir. Toplam nüfusun %75,78’I köyde, %22,22’si şehirde yaşamaktadır. Bu dönemde Türk ekonomisindeki en önemli kesim tarım kesimidir.  1923-1926 yılları arası dönemde tarımda önemli ölçüde büyüme sağlanmıştır.[14] Dönemin iç koşulları açısından Ali Fethi Beyin parti kurma çabaları, Atatürk’e yapılan sukasta ilişkin tartışmalara da yer verilebilir. 1930 Küçük Ağrı Krizi bu tartışmaların ortasında çıkmıştır.

Şimdi de krize uyuşmazlık, çatışma, kriz öyküsü ve temel bilgiler açısından bakıldığında şöyle bir tabloyla karşılaşılmıştır.

1930 Küçük Ağrı krizine bakıldığında Ağrı isyanları ile kendini gösteren iç/sosyal çatışmadan dış politika krizine dönüşen bir süreç görülmektedir.1. Ağrı isyanı 16 Mayıs 1926 tarihinde İhsan Nuri ve Ermeni Zilan’ın önderliğinde başladı. İsyan Şeyh Sait isyanından kaçan Kürt liderler tarafından desteklendi. Kürt isyancılar Şeyh Sait isyanı sonrasında İran’ın Küçük Ağrı bölgesinde örgütlenerek tekrar Türkiye’de faaliyet göstermeye başlamışlardır.[15] Küçük Ağrı’nın İran tarafındaki bölümü az engebeli olması dolayısıyla isyancılar dağın İran kontrolünde olan bölgesinde hayvan ve eşyaları ile birlikte barınma olanağı bulmuşlardır.[16] 1926-1930 dönemlerinde gerçekleşen Ağrı isyanlarına karşı yapılan askeri harekâtlar 1926, 1927 ve 1930 olmak üzere üç döneme ayrılmaktadır. 16 Mayıs-17 Haziran 1926 tarihleri arasında 1. Ağrı harekâtı, 13-20 Eylül 1927 tarihleri arasında 2. Ağrı harekatı, 7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında 3. Ağrı harekatı gerçekleşmiştir.

İsyancı grupların Türkiye’ye yönelik eylemleri Türkiye-İran ilişkilerinde sınır güvenliği ve sınır düzenlemesi açısından bir kriz doğurmuştur.Ağrı isyanları esnasında isyancıların İran sınırından geçerek Türkiye’ye saldırmaları ve tekrar İran’a kaçmaları sonucu ikili ilişkilerde bu bir sınır güvenliği uyuşmazlığı yaratmıştır. Sınır hattı ile ilgili uyuşmazlığın kökenini Osmanlı dönemine kadar uzatmak mümkündür. [Osmanlı] Türkiye-İran sınırının ana hatları 1555 Amasya Anlaşması ile çizilmiş, 1939 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile büyük bir kısmı belirlenmiştir.[17] 1913 Protokolü ile Küçük Ağrı İran’a bırakılmıştır. 1913 Protokolü’nün Osmanlı Meclisi’nde onaylanmaması üzerine Cumhuriyet döneminde Türk hükümeti protokolün revize edilmesini talep etmiş, ancak bu talep İran tarafından reddedilmiştir.[18]

1930 Ağrı isyanı sürecinde Kürt isyancıların İran’ın Küçük Ağrı bölgesine sığınmaları sonucu Türkiye sınır kontrolü yapması için İran’a baskıda bulunmuştur. Sınır güvenliği ile ilgili netice alınmaması sonucu Türk askerleri 7-14 Eylül tarihlerinde gerçekleştirilen 3. Ağrı harekâtı esnasında sıcak takiple İran topraklarına girmiştir. Türkiye’nin İran topraklarında operasyon yapacağını belirtmesi İran açısından krizin ilk uyaranı olarak değerlendirilmiştir. 7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında Türkiye’nin isyancıları yakalamak amacıyla İran topraklarına girmesi krizi tetikleyen bir unsur olmuştur. İran, operasyon esnasında Türkiye ile işbirliği yaparak krizi yumuşatmıştır. Krizin yumuşama döneminde sınır hattı ile ilgili müzakerelerin başladığı ve devam ettiği gözlemlenmektedir.  23 Ocak 1932 tarihinde imzalanan sınır antlaşması ile iki ülke arasında kriz yaratan durum ortadan kalkmıştır.

Uyuşmazlık: Uyuşmazlık Ağrı isyanları sürecinde Türkiye ve İran’ın sınır güvenliği ve sınır düzenlemesi konusunda farklı tutum ve beklentilere sahip olmalarıyla şekillenmiştir.  Ağrı isyanları sırasında İran hükümetinin sınırı yeterince kontrol edememesi sonucu isyancılar kolayca İran’a kaçmış, bu da askeri operasyonlardan kesin sonuç alınmasını zorlaştıran bir faktör olmuştur.[19] İsyancıların sınır geçişlerinin engellenmesi amacıyla Türkiye’nin sınır karakollarını sınıra daha yakın yerlere taşıması ise iki ülke arasındaki ilişkileri germiştir.[20] Mart 1927’de bir İran askerî ataşesinin açıklamaları Türkiye ve İran’ın farklı yaklaşımlarını ortaya koyar.

“…mesele şu ki, Kürtlere karşı operasyonlarda bizim de sınırın öteki tarafından kendileriyle işbirliği yapmamızı istemektedirler. Bu yolla İran Kürtlerinin Türkiye Kürtlerine yardım sağlamalarını engelleyeceklerini düşünmektedirler. Bizim Kürtler bize bir sıkıntı vermedikleri ve biz de bir mesele aramadığımız için bunu yapmaya hazır değiliz. Bundan dolayı bize kızgındırlar ve bizi isyankâr Türkiye Kürtlerine yardım etmekle suçlamaktadırlar”.[21]

13-20 Eylül 1927 tarihlerinde Türkiye’nin bölgedeki isyancılara karşı gerçekleştirdiği askeri harekâttan sonuç almak mümkün olmamış ve Ekim ayının başında İran sınırından geçen Kürt aşiret üyeleri Doğu Beyazıt’ta Türk subay ve erlerini İran’a kaçırmıştır. Bunun üzerine, Türkiye İran’a nota vererek kaçırılan Türk askerlerinin Türkiye’ye iade edilmesini ve Türkiye’den İran’a kaçan Kürtlerin kabul edilmemesini, aksi halde diplomatik ilişkilerin kesileceğini belirtir. Bunun üzerine, İran Dışişleri Bakanlığı, isyancıların Türkiye’ye saldırması konusunda İran’ın sorumlu olmadığının altını çizmiştir. İran, Türk askerlerini Türkiye’ye iade etmiş ancak sınırların daha sıkı kontrolü noktasında politika değişikliğine gitmemiştir. Bunun üzerine, Türkiye İran büyükelçisini geri çekmiştir.[22]

Türkiye’nin sert tutumu karşısında İran ilişkileri yumuşatmak için Rıza Şah İran’ın Milletler Cemiyeti temsilcisi olan Furungi Han’ın Türkiye’ye gitmesini kararlaştırmıştır.[23] Türk yetkililer İran’ın sınır kontrollerini sıkılaştırması gerektiğini belirtmiş, bunun üzerine Furungi Han bunun İran açısından kolay olmadığını belirtmiş, aynı zamanda İran’ın Kürt politikasına ters düştüğünün altını çizmiştir.[24] Türk yetkililer 1913 Protokolü’nün Osmanlı’nın çökmekte olduğu bir dönemde İngiltere ve Rusya’nın baskısı ile kabul edildiğini,[25] Protokolün Osmanlı Meclisi tarafından onaylanmadığını ve Protokolde belirtilen sınır tespit komisyonunun faaliyet göstermediğini vurgulamışlardır.[26] Bunun üzerine Furungi Han İran’ın Türkiye’nin isyancılara karşı yaptığı harekâtlarda İran sınırını geçmesinden ötürü İran’ın rahatsızlık duyduğunu belirtmiştir.[27] Furungi Han’ın açıklamaları ikili ilişkilerde uyuşmazlığın sınır düzenlemesi ile birlikte sınır güvenliğini de kapsadığını göstermektedir.

Görüşmeler sonucu somut adımlar atılmasa da güvenlik ve işbirliği konusunda taraflar uzlaşmacı bir tavır izlemişlerdir. Bu görüşmeler sonucunda Türkiye ile İran heyetleri arasında 15 Haziran 1928’de Tahran’da 1926 Antlaşmasına ek protokol imzalandı. Ek Protokolün 1. Maddesi “Bağıtlı taraflardan biri (…) bir veya birkaç devletin düşmanca bir eylemiyle karşılaşırsa, öteki taraf duruma çare bulmak için elinden gelen çabayı gösterecektir. Eğer bu çabaya karşın savaş bir oldubitti olursa, bağıtlı taraflar (…) durumu aralarında (…) yeniden incelemeyi yükümlenirler”.[28] Anlaşma ile ilgili Başbakan İnönü şu şekilde bir açıklama yapmıştır:

“Komşumuz İran’la imzaladığımız protokol her iki memleket münasebetlerinde esasen hüküm süren dostluğun ve iki komşu arasında iktisadî inkişaf ve işbirliği arzularının samimiyetine delildir. İki memleketin temasları ve ulaştırma vasıtaları arttıkça iyi geçinme ve birbirine emniyet etme esaslarının her iki taraf için hayırlı semereleri daha iyi toplanacaktır”.[29]

İkili ilişkilerde meydana gelen iyileşme sınır konularında işbirliği zeminini hazırlamıştır. 1929’da iki ülkeden uzmanların katıldığı karma sınır komisyonu kurulmuştur. Bu çerçevede komisyona isyancıların sınırı geçmesini önleme ve Bulakbaşı, Kotur ve Siro-Sarteks bölgelerine gidip sınırın yeniden düzenlendirilmesi için inceleme yapma görevleri verilmiştir. Komisyon faaliyetleri çerçevesinde Türk ve İran sınır görevlilerinin yılda iki kez toplanması kararlaştırılmıştır.Ancak, komisyon 20 Haziran-12 Temmuz 1930’da çıkan Ağrı isyanı sebebiyle dağılmak zorunda kalır.[30] Komisyonun dağılması sonucu sınır düzenlemesi ve sınır kontrolü konularında işbirliği sekteye uğramış, bu konulardaki uyuşmazlık hali ise devam etmiştir.

Çatışma: Bu konulardaki uyuşmazlığın zaman içinde çatışmaya dönüştüğünü görmekteyiz. Bundan sonraki süreçte gelişmeler şu şekilde cereyan etmiştir.20 Haziran-12 Temmuz 1930’da çıkan Zilan Ayaklanması uyuşmazlığın çatışmaya dönüşmesinin zeminini hazırlamıştır. İran’ın sınırında yeterli önlem almaması sonucu isyancılar Türkiye-İran sınırında rahatça faaliyet göstermiştir.[31] Bu dönemde iki ülke arasındaki sözsel görüş ayrılıkları, yerini eylemsel meydan okumalara bırakmıştır. İsyan’dan kısa bir süre sonra, Türk basınında İran’ın isyancılara silah ve erzak yardımı yapıldığına ilişkin haber yapılmaya başlanmış[32] ve Türkiye notalar aracılığı ile İran’a baskısını arttırmıştır. Diğer bir ifade ile, Türkiye basın aracılığı ve diplomatik yollar ile İran’a baskıyı arttırmış, sorunu eylemsel boyuta taşımıştır. Ancak çatışma döneminde de iki ülke arasında işbirliğine yönelik girişimler de gözlemlenmektedir.

5 Temmuz 1930 tarihinde Akşam gazetesinde yayınlanan bir haberde Türkiye’nin sınır güvenliği ile ilgili İran’ın büyük sorumluğu olduğu, İran hükümetinin isyancılara erzak ve silah yardımı yaptığı belirtilmiştir.[33] Türkiye konu ile ilgili İran’ı nota ile uyarmıştır.[34] Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Bey “…Eşkiyanın tamamile tenkili için her tedbir alınmıştır. Tenkil haberini anbean bekleyebilirsiniz…”[35] açıklamasını yaparak bu konuda Türkiye’nin kararlılığını ifade etmiştir. Diğer yandan İran’a verilen nota ile ilgili olarak 8 Temmuz tarihinde İran Maslahatgüzarı Mehmet Sait Han ise aşağıdaki şekilde konuşmuştur:

“…Bu mesele ile ilgili henüz hükümetimden hiçbir cevap almadım. … Bu iş hakkında Tahranda hariciye nazırımız ile Türkiye sefiri Memduh Şevket bey arasında müzakerat cereyan etmektedir. İran hükümeti Türkiye sefiri ile birlikte vaziyeti tetkik etmektedirler. Biz Türkiye’nin dahili asayişini ihlal edecek bu kabil hareketleri müdafaa ve teşvik değil tevbih ederiz. Tahran’da asilerin İran’dan geldikleri hakkındaki malumat tetkik edilmektedir. Ancak tetkikat nedicesinde hüküm vermek kabil olabilecektir. Yalnız şunu söyliyeyim ki ben şahsen Türkiye aleyhine bir hareketin İran’da yer bulacağına kat’iyen ihtimal vermem. Bizim iyi komşuluk münasebatımız hiçbir şeye benzemez”.[36]

İran Maslahatgüzarı Mehmet Sait Han’ın bu açıklamalarına rağmen Türkiye’de Temmuz ayı boyunca İran’ın isyancılara yardım yaptığına dair haberler çıkmaya devam etmektedir. [37] İran hükümeti ise 22 Temmuz 1930 tarihinde Türkiye’ye verdiği notada İran topraklarında Türkiye aleyhinde hareketlere izin verilmeyeceği ve bununla ilgili güvenlik önlemleri alınacağını belirtilmiş, ancak sınır kontrolünün kolay olmadığının da altını çizmiştir.[38]

Türkiye’nin 27 Temmuz 1930 tarihinde İran’a gönderdiği ikinci notada iki ülke arasındaki sınır güvenliği ile ilgili sorunun çözümü ile ilgili iki talep sunulmuştur. İlk talep, isyancıların barındığı Küçük Ağrı Dağı’nın tamamen Türkiye’ye bırakılması ve bunun karşılığında Türkiye’nin başka bir toprağının İran’a verilmesidir. İkinci talep ise Türkiye’ye İran topraklarına geçen isyancılara karşı sıcak takip hakkı tanınmasıdır. İran Türkiye’nin taleplerini kabul etmeyerek görüş ayrılığı ve çatışmayı devam ettirmiş ancak isyancılara karşı kendi topraklarında önlem almaya başlayarak kısmen uzlaşmacı bir tavır takınmıştır.[39]

Bu süreçte Başbakan İsmet İnönü’nün sınır güvenliği sağlanmadan Türkiye-İran ilişkilerinin normalleşmeyeceğini belirtmesi Türkiye’nin kararlı tutumunu yansıtmaktadır.[40] Türkiye, 29 Temmuz’da Tahran Büyükelçisi Memduh Şevket Esendal’ı geri çağırarak sert tutumuyla bilinen Hüsrev Gerede’yi Tahran Büyükelçisi olarak atamıştır.  Cumhurbaşkanı Atatürk, Gerede’ye “Hüsrev pasaportun cebinde, fakat dönmeni değil, orada kalmanı, hudut meselesinin halliyle sulh ve dostluk siyasetimizde muvaffak olmanı isterim” demiştir. Başbakan İsmet İnönü ise “Hüsrev, senin durumun tıpkı Osmanlı İmparatorluğu’nun inhitat [çökme, gerileme] devirlerinde filolarını Çanakkale Boğazı’na dayayarak sefaret tercümanlarını Babıâli’ye göndererek sadrazama arzularını dikte ettiren devletlerin sefirlerine benzemektedir. Bir farkla ki, devletimiz yurt içinde asayişin ihlaline ve hudutlarında bir Makedonya teşekkülüne mani olmak meşrû hak ve azmiyle seni göndermektedir. Binaenaleyh, sen İran Hükümeti’yle seferber olmuş bir ordumuz arkanda harekete hazır bir halde konuşacaksın. Bu ciddi vaziyetin icabına göre davranmak lazımdır” diyerek Türkiye açısından sınır güvenliği meselesinin ciddiyetini ifade etmiştir.[41] Atatürk ve İnönü’nün açıklamaları sınır meselesinin çözümünde Cumhurbaşkanı ile Başbakan arasında farklı bir değerlendirmenin olduğunu göstermektedir. Benzer farklılığın İran’ın “dost” veya “düşman” olarak algılanması bakımından da gözlenmektedir. Başbakan İnönü’nün sınır güvenliği ile İran’ın yaklaşımı arasında bir koşutluk gördüğü anlaşılmaktadır.

30 Temmuz 1930 tarihinde İran’a verilen notada isyancıların İran sınırından gelmesi durumunun devam etmesi halinde Türkiye’nin meşru savunma çerçevesinde İran topraklarına girebileceği belirtilmektedir.[42] Türkiye’nin notası İran açısından bu konunun tırmanabileceğine dair işaret olarak algılanmıştır. Türkiye’nin artan tepkisi karşısında İran isyancılara karşı önlemlerini arttırmıştır. 8 Ağustos 1930 tarihinde İran askeri kendi topraklarında isyancılara yardıma gelen Celalileri geri püskürtmüştür.[43] Bu arada Türk topraklarında İran sınırının yanı sıra Irak ve Suriye sınır bölgelerinde de Kürt toplulukların hareketliliklerine ilişkin haberlerin gazetelerde dillendirildiği görülmektedir. Gazete haberlerinde yaklaşan kış şartlarında isyancılara yönetlik bir harekatın hazırlıklarının sürdüğüne dair haberlere de yer verilmiştir.[44]  14 Ağustos’ta ise Türk birlikleri isyancıları yakalamak için İran’da sıcak takip düzenlemiştir.[45] 17 Ağustos’ta İran kendi topraklarında faaliyet gösteren isyancılara karşı harekât düzenlemiştir. Bu amaçla sınırına asker sevk etmiştir.[46] 20 Ağustos’ta İran isyancılara karşı Türkiye’nin ortak harekât teklifini tekrar reddetmiştir. Ancak iki ülkenin de kendi topraklarında isyancılarla mücadele etmesi gerektiğini vurgulamıştır.[47] 24 Ağustos’ta İran’a gönderilen notada İran topraklarını da kapsayacak bir askeri harekâtın Türkiye açısından meşru müdafaa kapsamında değerlendirildiği belirtilmiştir. Bu süreçte İran’ın kendi topraklarında isyancılara karşı harekatı devam etmektedir.[48]

Türkiye bölgedeki isyancılara karşı 7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında 3. Ağrı harekatını gerçekleştirmiştir. Operasyonda Türk askerleri Türk-İran sınırında bulunan Aybey Dağları ve Küçük Ağrı Dağı’na girerek isyancıların İran içlerine kaçmaları önlemiştir.[49] İsyancılar Türk-İran sınırında çember altına alınmış ve etkisiz hale getirilmiştir.[50] İran kendi topraklarında yapılan operasyon esnasında Türk ordusu ile işbirliği yapmış, Kürt isyancıları gözaltına almış ve isyancıların sığındığı Maku şehrinde sıkıyönetim ilan etmiştir.[51]

Çatışma – kriz sürecinde Türkiye’nin 30 Temmuz 1930 tarihindeki notası ile İran topraklarına girebileceğini belirtmesi kriz için zemin hazırlayan bir açıklama olmuştur. 24 Ağustos’ta İran’ın iki ülkenin kendi topraklarında isyancılarla mücadele etmesi gerektiğini vurgulaması, yani Türkiye ile kendi topraklarında operasyon yapmayı reddetmesi Türkiye’nin İran topraklarına girmesinin kriz yaratacağının sinyallerini vermektedir.  Türkiye 7-14 Eylül 1930 tarihleri arasında İran topraklarında operasyon yaparak krizi tetiklemiştir. Ancak, İran Türkiye’nin artan tepkisi karşısında krizi tırmandırmayarak, yumuşatma yolunu seçmiştir.

Tenkil harekatı sonucunda isyancı grupların tasfiye edilmesi ve Türkiye-İran sınırının istikrarlı hale gelmesi de sınırın yeniden düzenlenmesi için zemin oluşturmuştur. Nitekim Türkiye’nin İran’daki Büyükelçisi Hüsrev Gerede anılarında sınır meselesinin ancak Kürt isyanları çözüldükten sonra çözülebileceğini belirmektedir.  Gerede’ye göre “…hudut üzerinde eşkıya bulunurken ve hududun [etrafında] baskınlar olurken iki taraf komisyonlarının çalışmalarına imkani maddi yoktur. Esasen Ağrıdağ tedibatı sırf askeri bir harekettir….”.[52]

Kriz Sonrası Sınır Düzenleme Müzakereleri

1931 yılında sınır ile ilgili görüşmeler tekrar başlamıştır. Mayıs 1931 tarihinde Büyükelçi Hüsrev Gerede, askeri ataşe Kurmay Binbaşı Neşet Kiper ve Furungi Han başkanlığındaki İran heyeti arasında sınır konusunda görüşmeler başlamıştır. Ekim 1931 tarihinde Hüsrev Gerede Ankara’ya gelmiş, Tahran Maslahatgüzarı Tahir Numan Bey’in Türkiye-İran sınırda stratejik önemi olan bir tepenin hangi tarafa bırakılacağı hususunda anlaşmazlık yaşandığını bildirmesi üzerine Cumhurbaşkanı Atatürk ile görüşmüştür.[53] Sınır ile ilgili uyuşmazlığının devam etmesi üzerine Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras, Atatürk’ten aldığı tavsiye doğrultusunda Rıza Şah’ın konu ile ilgili hakem olmasını önerir.Rıza Sah’ında sınır müzakerelerinin aksamasından rahatsız olduğu ve bu konudaki görüş ayrılıklarının kesin olarak giderilmesi gerektiğini düşündüğü anlaşılmaktadır. Nitekim Rıza Şah, İran’lı General Arfa’ya “Beni anlamıyorsunuz. Önemli olan şu veya bu tepe değil; Türkiye ile olan sınır problemimizin bir an önce ve ilelebet çözümlenmesidir. İki ülke arasında geçmişten gelen ve daima düşmanlarımızın işine yarayan uyuşmazlıklar son bulmalı ve Türkiye ile İran arasında karşılıklı çıkarlarımıza dayalı samimi bir dostluk kurulmalı. Eğer biz birleşir ve ittifak edersek kimseden korkmam”  diyerek tepenin Türk tarafına verilmesini kabul etmiştir.[54]

Rıza Şah’ın sınırdaki tepenin Türkiye’ye verilmesini kabul etmesi ile 23 Ocak 1932 tarihinde Türkiye ile İran arasında bir sınır düzenleme anlaşması imzalanmıştır.Antlaşmanın birinci maddesine göre Aras Nehri ile Karasu ırmağının birleştiği yerden başlayarak Boralan Gölü'ne kadar Karasu'nun talvegini takip ettikten sonra Küçük Ağrı Dağı’nı, Tendürük Dağını, Kâzım Paşa'yı, Başkala'yı, Şemdinan'ı, Gelişin Dağı Türkiye’ye bırakılır. Ovacık, Çaldıran, Somay, Terguvar, Merguvar, Süldüz, Lâheycan, Şehri Viran, Mukri, Serdeşt, Bane, Makû, Karaayni, Kotur, Selmas ve Bajirge İran’a bırakılır.[55]

“Birinci maddede belirtilen sınır çizgisini arazi üzerinde işaret etmek üzere bir çizim komisyonu kurulacaktır. Bu komisyon, ikisi Türkiye Hükümeti, ikisi de İran hükümeti tarafından atanacak dört temsilciden oluşacaktır. Çizim Komisyonu, 1932 Haziranı içinde toplanacak ve çalışmalarına iş bu anlaşmadaki tanımları en yakından izlemeye gayret edecektir. Komisyonun masrafları Türkiye ile İran arasında eşit bölünecektir. Akit Devletler, komisyonun görevini yapabilmesi için gerekli ikamet, işçi, malzemeye (kazıklar, sınır taşları) ilişkin bütün hususlarda, gerek doğrudan doğruya, gerek mahallî memurlar vasıtasıyla Komisyona yardım etmeği üstlenirler.

Sözü geçen devletler, bundan başka komisyonca konulacak nirengi noktalarını, hudut işaretlerini, kazıkları ve sınır taşlarını muhafaza ettirmeyi de taahhüt ederler. Sınır taşları birinden öbürü görülebilecek biçimde yerleştirilecek ve üzerine numara konulacaktır. Bunların yerleri ile numaraları bir harita üzerinde gösterilecektir. Hududun çizilmesine ait kesin tutanak ve buna ekli haritalarla belgeler ikişer asıl nüsha olarak düzenlenecektir”.[56]

Bu anlaşma ile iki taraf sınır civarındaki kabile ve aşiretlerin sürekli olarak sınırın diğer tarafına geçmelerini teşvik etmemeyi taahhüt etmişlerdir. Aynı zamanda, taraflardan birinin kendi sınırlarında isyancılara karşı askeri harekette bulunması amacıyla, diğer tarafın isyancıların kendi sınırından geçmesini engellemek için sınırlarını kapatmasına rağmen isyancıların sınırı geçmesi durumunda, diğer hükümetin isyancıları takip etmesini kararlaştırmışlardır.[57]

Sınır antlaşması 18 Haziran 1932’de TBMM’nin onayına sunulmuştur. Antlaşmanın onay gerekçesi şu şekildedir:

“Bu itilâfname komşu devletle aramızda yegâne muallâk mesele olarak kalan hudut işini kati şekilde halleylemektedir. Şimdiye kadar Türkiye - İran hududunda bazı mıntakalar münaziünfih olmak dolayısıyla sükûnet ve asayişin tamamen takriri kabil olamıyordu. Bundan maada son senelerde tahaddüs eden şakavet hâdiseleri, Ağrı Dağı mıntıkasında bazı arazinin bize verilmesi ve buna mukabil İran’a arzî tevziatta bulunulması sureti ile hududun tashihini icap ettirmekte olduğundan bu meselenin halli İran Hükûmetine teklif edilmiştir. Talebimiz hüsnü telâkki edilerek Tahranda müzakerata başlanmış ve neticede bu gün [30 Nisan] Meclisi Âlinin huzuruna arzedilen bu itilâfnamenin aktine muvaffakiyet hâsıl olmuştur. İtilâfname mucibince, Büyük erkânıharbiyemizce hududumuz dahilinde bulunması arzu edilen arazi bize verilmekte, buna mukabil İran’a bir kısım arazi terkedilmektedir. Her veçhile menafiimize muvafık olan ve komşu İran devleti ile hars ve İktisat vadisinde de teşriki mesai suretiyle münasebatımızın daha ziyade takviyesine hizmet edecek olan bu itilâfname ile Türkiye ve İran hudut muhafaza karakollarının Borolan Gölü membaları sularıyla mezkûr gölün muhitinde kâin çayırlardan ve Salep, Kozlu ve Yukarı Yarımkaya membaları sularından müştereken istifade edeceklerine dair olarak tarafeyn arasında teati edilen ve itilâfnamenin cüzü mütemmimini teşkil eden mektup ahkâmının bir an evvel tasdiki Türkiye Büyük Millet Meclisinin yüksek reyine muallâktır”.[58]

Küçük Ağrı krizi inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir. Uyuşmazlık döneminde sınırın düzenlenmesi ile ilgili toplanan komisyon İran’ın uyuşmazlığı ortadan kaldırmaya  yönelik bazı adımlar attığını göstermektedir. Ancak, İran’ın isyancılara karşı sınır güvenliği ile ilgili gerekli önlemleri almaması ya da alamaması uyuşmazlığı devam ettirmiştir. Türkiye’nin basın ve notalar aracılığıyla baskıyı arttırması uyuşmazlığı çatışmaya dönüştürmüştür. Ancak, çatışma döneminde de İran’ın kendi topraklarında isyancılara karşı önlemler alarak Türkiye ile işbirliği zeminini oluşturmuştur. Ancak, Türkiye’nin ortak operasyon teklifini reddetmesi iki ülkenin sınır meselesi ile ilgili farklı tutumlarını devam ettirdiklerini göstermektedir. 7-14 Eylül tarihlerinde Türkiye’nin İran topraklarında sürdürdüğü operasyon ile krizi tetiklemiş, böylece İran kendi topraklarında isyancılara karşı Türkiye ile işbirliği yapmak zorunda kalmıştır.

Krizin bu bağlamda görece kısa bir sürede gerçekleştiği söylenebilir. Çünkü krizin tırmanmasından hemen sonra İran’ın Türkiye ile müzakereleri kabul etmesi ile yumuşama evresine girilmiştir. İran hem 3. Ağrı harekâtı esnasında hem de akabinde sınır düzenlenmesi ile ilgili işbirliği yaparak krizin sonlanmasına yönelik adımlar atılmasını kolaylaştırmıştır. Sonuç olarak, güvenlik endişesi nedeniyle Türk askerinin Küçük Ağrı bölgesine sıcak takip sonucunda girmesiyle başlayan kriz 23 Ocak 1932’de toprak takası neticesinde Küçük Ağrı’nın Türkiye’ye bırakılması ile sona erer. Bu noktada krizin analizi açısından bakıldığında Türkiye’nin Küçük Ağrı’ya yönelik süreci ülkesindeki Kürt isyancıların tasfiyesi ile bağlantılandırarak ele aldığı, “kriz”in seyrini tasarlamış olduğu söylenebilir. Dolayısıyla aslinda Türkiye’nin İran açısından krizi tetikleyen eylemi Türkiye açısından değerlendirildiğinde savunmaya dönük bir “fiili durum yaratma”dır. Türkiye kriz yönetim sürecinde daha önce kabul ettiremediği sınır düzenlemesine yönelik sitemini kriz sonrasında İran’a kabul ettirerek başarılı bir kriz yönetim süreci gerçekleştirmiştir. Krize ilişkin sonuç bu açıdan bakıldığında Türkiye açısından üstünlük sağlayıcı olarak değerlendirilebilir. Ancak bundan kasıt İran’ın yenilmesi veya Türkiye’nin yenmesi değildir. Elde edilen sonuç her iki ülke karar alıcılarının müzakerelerine dayandığı ve ortaya bir “mağdur” çıkartmamış olduğu için başarılıdır. Bu kalıcı, uyuşmazlık-sorun çözücü süreç müzakere yoluyla bir antlaşma yapılarak elde edilmiştir. Gerçekleştirilen sınır düzenlenmesi ile ilgili anlaşma Cumhuriyet dönemi açısından değerlendirildiğinde iki ülke arasında kalıcı yeni bir statü meydana getirmiştir. Elde edilen çözüm şekli iki ülke arasında barışçıl işbirliği sürecini desteklemiş ve bölgesel istikrar ve güvenlik açısından yeni ittifakların oluşturulmasının da önünü açmıştır.

Nitekim kriz sonrası evrede ilişkilerin gittikçe iyileştiği görülmektedir. Haziran 1934’te İran Devlet Başkanı Rıza Pehlevi ilk yurtdışı seyahatini Türkiye’de gerçekleşmiştir. Ziyaret esnasına Şah, Türkiye’nin batılılaşma politikasını takdir etmiştir. Şah’ın ziyareti esnasında Tahran Büyükelçisi Hüsrev Gerede’nin görevden alınarak daha uzlaşmacı bir tutum benimseyen Atina Büyükelçisi Mehmet Enis Akaygen’in getirilmesi Türkiye’nin İran’a karşı tutumunu yumuşattığının somut bir göstergesidir. Yine, Milletler Cemiyeti Konseyi adayı olan İran’ın Türkiye’nin adaylığı söz konusu olduğunda çekilmesi İran’ın Türkiye ile uluslararası arenada işbirliği içinde olduğunu gösterir.[59]

Diğer yandan sınır antlaşmasına ilişkin demarkasyon çalışmaları ilerleyen süreçte de devam etmiştir. 27 Mayıs 1937’de İran Dışişleri Bakanı İnayetullah Samiy ile Türk büyükelçisi Enis Akaygen arasında 1932 Anlaşması’nı düzenleyen ek bir anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre Küçük Ağrı Dağı dahil Ağrı Dağı tümüyle Türkiye’ye bırakılmıştır.  Van’ın Kotur bölgesindeki arazi ise İran’a bırakılır. Bu tarihten sonra sınır üzerinde işaretleme çalışmaları devam eder. Söz konusu anlaşma 17 Haziran 1938 tarihinde TBMM’de onaylanarak yürürlüğe girmiştir.[60]

25 Haziran 1938’de Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Tahran’da Sadabad Paktı kurulmuştur. Paktın kurulmasının en önemli nedenlerinden biri sınırlar arası hareket eden bölgedeki Kürt aşiretlere karşı ülkelerin sınır güvenliği noktasında işbirliği yapma niyetleridir. Paktın 7. Maddesinde belirtildiği üzere “Bağıtlı taraflardan her biri, kendi sınırları içinde diğer bağıtlı tarafların kurumlarını yıkmak, düzen ve güvenliğini sarsmak veya politik rejimini bozmak amacıyla silahlı çeteler, birlikler ve örgütlerin kurulmasını ve eyleme geçmelerini engellemeyi yükümlenir.” [61]

Kriz Yönetim Süreci

Küçük Ağrı krizinin yönetim süreci şu şekilde analiz edilebilir. Türkiye-İran sınırının düzenlenmesi ile ilgili 1913 İstanbul Protokolü’nün imzalanmasından beri kalıcı uzlaşı sağlanamamış olması Küçük Ağrı krizine zemin hazırlamıştır. 1926 yılında başlayan Ağrı isyanları ile sınır güvenliği ve sınır düzenlemesi konuları Türkiye’nin ana gündem maddesi olmuştur. Bu iki konu ile ilgili uzlaşmazlığı ortadan kaldırmak amacıyla Türkiye İran nezdinde siyasi, diplomatik bir dizi girişimde bulunmuştur. 1926-1930 yılları arasında sınır düzenlenmesi ile ilgili komisyon kurulsa da isyanlar sebebiyle netice vermemiştir. Yine, bu dönemde Türkiye İran’a isyancılara karşı sınırını daha iyi kontrol etmesi noktasında notalar aracılığıyla diplomatik baskı uygulamıştır. Türkiye ise kararlı tutumunda devam etmiş, çatışmayı kesin olarak sonlandıracak bir fiili durum yaratmaya odaklanmıştır. Bu siyasasının izlerini de gerek basın gerekse diplomatik yazışmaları aracılığı ile karşı tarafa iletmiştir. İnandırıcılık ve kararlılık açısından Ağrı bölgesinde kendi sınırları içerisinde başlatmış olduğu askeri harekâtın İran sınır bölgesini de kapsayacak şekilde genişletilmiş olması İran’ın da sürece müdahil olmasını gerektirmiş ve İran Türkiye’nin bu girişimini benimsemek veya karşı çıkmak konusunda bir stratejik tercihe zorlanmıştır. Karar alıcılar açısından bakıldığında İran karar alıcılarının vereceği karar Türkiye ile bir savaşa sürüklenme riskini içerisinde barındırdığı için riskli bir karardır. Her iki ülke karar alıcılarının temel kaygısının iki ülke arasında istenmeyen bir savaşı önlemek doğrultusunda örtüşmüş olması krizin daha fazla tırmanmasını önlemiştir.

Küçük Ağrı krizi, çatışma - kriz ilişkisi açısından bakıldığında tekrarlanmayan çatışma içerisinde ortaya çıkmıştır. Bölgedeki isyanların yol açmış olduğu sınır güvenliği konusu Osmanlı-İran ilişkilerinde de dillendirilmiş ve bu uyuşmazlığı çözmek için samimi girişimler yapılmış olmasına karşın uyuşmazlık bütünüyle ortadan kaldırılamamıştır. Uyuşmazlığın tarihi arka planında bir düşmanca/hasmane yaklaşımın bulunmaması söz konusu uyuşmazlığa karar alıcıların temel değer ve öncelikler açısından sınırlı bir önem atfetmiş olduklarını göstermektedir.  Sınır düzenlemesi gerçekleştirildiğinde her iki ülkenin birbirlerini dost olarak görmelerinin önünde bir engel kalmayacaktır. Dolayısıyla algısal düzlemde taraflar arasındaki dostane ilişkileri zedeleyen bir konu olarak değerlendirilmiştir.

Krizin tetiklenmesi açısından ele alındığında ise Türkiye’nin diplomatik ve siyasi girişimlerinin sonuç vermemesi durumunda filli durum yaratmasıyla, yani zamana yayılarak, gerçekleştiği için gelişen kriz özelliği göstermektedir. Krizi tetikleyen aktör Türkiye (devlet) olmuştur. Kriz sürecinde tetikleyici eylem içeride isyancı Kürt grupların Türkiye sınırları içerisindeki faaliyetleri olsa da sınır ihlalleri ve isyancı grupların İran topraklarına geçişi, geçişin engellen[e]memesi iki ülkeyi bir dış politika krizinde karşı karşıya getirmiştir. Krizde taraf aktör sayısıikidir; kriz sürecinde herhangi bir devlet / örgüt müdahil olmamıştır. Zaman zaman Sovyetler Birliği ve İngiltere’nin bölgedeki gelişmelere yaklaşımı dikkate alınmış olsa da taraflar aralarındaki “kriz” halini kendi inisiyatifleri çerçevesinde sonlandırabilme başarısını gösterebilmişlerdir.

Kriz çıkaran tarafın niyetine bakıldığında, eylemin Türkiye tarafından gerçekleştirilmiş olduğu düşünüldüğünde,  Türkiye’nin İran ile doğrudan bir kriz yaratma niyetinde olmadığını söylemek mümkündür.Operasyon öncesi Türk karar alıcıların açıklamalarında görüldüğü üzere Türkiye’nin İran topraklarına girmesi isyancılara karşı “meşru müdafaa” olarak nitelenmektedir. Dolayısıyla, Türkiye’nin İran topraklarına girmesi isyancılar tarafından tetiklenen güvenlik endişesi neticesinde olmuştur. Kaldı ki bu yaklaşımı Türkiye’nin dış politikasında izlemiş olduğu statüko yanlısı siyasasına da uygundur. Türkiye kuvvet kullanarak bir sınır değişikliği arayan revizyonist bir dış politika hedefine sahip olmamıştır. Nitekim kriz yönetim sürecinde karar alıcıların söylemleri birbirlerine doğrudan bir tehdit teşkil etme amacı gütmediklerini de göstermektedir. Türkiye’nin İran topraklarında fiili durum yaratmadaki temel amacı İran’ın toprak bütünlüğünü ihlal etmek değil, tam tersi isyancıların kendi toprak bütünlüğünü ihlal etmesinin önüne geçmektir.  Doğal olarak sınır güvenliğini ihlal eden uygulamaların iki ülke arasındaki ilişkileri yıpratmasının önüne geçmek temel hedef olmuştur. Sınır sorunun çözümünde ise her iki ülke siyasal karar alıcılarının aynı ortak kararda birleştikleri görülür. Karar alma birimlerinde yer alan aykırı ve/ya şüpheci aktörlerin ikna edilmesinde bu liderler önemli bir yerdedir. Doğrudan diğer ülke karar alıcısını muhatap alan samimi ve hakkaniyeti arzulayan çözüm arayışlarında diplomatik jestlerin de süreci şekillendirdiği kolaylıkla söylenebilir. Her iki ülke karar alıcıları birdiğerinin saygınlığını önplana çıkartacak seçenekleri önererek müzakere zemininde karşılıklı güveni sağlamaya çalışmışlardır. Örneğin Cumhurbaşkanı Atatürk sınır görüşmelerinde barış ve dostluk vurgusu yapmış, sorunun çözümünde Rıza Şah’ın hakem olmasını önermiştir. Rıza Şah ise Türkiye’nin istemi doğrultusunda bir karar vererek diplomatik jeste karşılık vermiştir.

Krizi genel niteliğine/kategorisine göre değerlendirdiğimizde Türkiye’nin İran topraklarına girmesi ile ortaya çıktığı için tasarlanmış/kurgulanmış kriz niteliğindedir. İçerik açısından bakıldığında askeri, güvenlik, diplomatik, siyasi ve hukuksal niteliğe sahiptir. Küçük Ağrı’nın Türkiye açısından olduğu kadar İran’ın güvenlik kaygılarında stratejik öneme sahip olduğu dikkate alınır ise kriz bir anlamda askeri ve güvenlik içeriğine sahiptir. Meseleyi çözmek için Türkiye diplomatik ve siyasi yolları denemiştir. Kriz, Türkiye ve İran’ın ülkesel sınırı hukuksal yollardan yeniden düzenlenmesi ile sonra ermiştir.

İran-Türkiye ilişkisi bakımından değerlendirildiğinde krizin tetikleyicisi Türkiye’dir. Türkiye açısından ise krize kaynaklık eden uyuşmazlık ve çatışma süreci İran’ı muhatap haline getirmektedir. Türkiye’nin İran topraklarına girmesi ve askeri varlığını korurken sınır değişikliği talebini yinelemesi ile durum iki ülke arasında bir dış politika krizine dönüşmüştür. Ancak, bu durum krizin İran açısından tetiklenmesi olarak kabul edilse de hızlıca müzakere sürecine girilmiş olması kriz halinin yumuşamaya evrilmesini kolaylaştırmıştır.  Kriz kendi içinde yatay veya dikey bir tırmanma sürecine girmemiştir.

Krizin tetikleyicisi isyancıların Türkiye topraklarında doğrudan şiddet kullanması ve istikrarsızlığa yol açmaları olmuştur. Bu gelişmeler ülke sınırları içerisinde kaldığı sürece bir dış politika uyuşmazlığı veya krize dönüşmemiştir. Ancak isyancı grupların İran topraklarına sızması ve yeniden Türkiye’de saldırılar gerçekleştirmeleri krizin niteliğini değiştirmiştir. Kriz sürecini ortaya çıkartan istikrarsızlıklara ilk tepki ülkesel sınırlar içerisinde kamu otoritesi ve güvenliğini sağlamaya yönelik önlemlerle şekillenmiş olsa da iki ülke arasındaki sınırlarla ilgili bir nitelik kazanması sonucunda Türkiye-İran ilişkilerinde duruma ilk tepki siyasi ve şiddet içermeyen askeri eylemleri kapsayan çoklu tepki şeklinde olmuştur. Türkiye bakımından krizin tetikleyicisinin şekliyse ülke içinde isyan ve ayaklanma şeklinde kendini göstermiştir.

Krize konu olan tehdidin ciddiyeti toprak bütünlüğü olarak gözlemlenmiştir. Kriz boyunca diplomatik ve siyasi mekanizmaları kullanmış, ancak krizin sonlanmasında belirleyici olan uyguladığı fiili durum stratejisi olmuştur. İran ise Türkiye’nin diplomatik ve siyasi mekanizmaları kullandığı dönemde zaman kazanma stratejisi izlemiş, Türkiye’nin İran topraklarına sıcak takip ile girmesinden sonra krizi yumuşatmayı tercih etmiştir. Krizi sonlandırma amaçlı iki taraf müzakere yöntemini kullanmıştır. Kriz boyunca şiddetin seviyesi Türkiye açısından isyancı gruplarla yaşanan küçük çatışma düzeyinde kalmıştır. İran askerleriyle herhangi bir sıcak çatışma haline girilmemiştir.

Görüntüleme: 1000

1935 BULGARİSTAN KRİZİ

İki savaş arası olan bu dönemde statükocu- revizyonist-ülkeler rekabet halindedir. 1. Dünya Savaşı’nın kazanan ülkeleri olan İngiltere ve Fransa uluslararası sistemde statükonun devamından yanayken yenilen ve ağır şartlar dayatılan Almanya, İtalya ve Bulgaristan düzenin değişmesinden yanadır.[1] Statükocu ülkeler Locarno ve silahsızlanma anlaşmaları ile 1930’larda düzeni kendi lehlerinde koruma yoluna gitmişlerdir. İtalya 1935’te Habeşistan’a saldırmış, Almanya, Locarno Anlaşmasını ihlal ederek 1936’dan itibaren Ren bölgesini işgal etmiştir. Ancak, Milletler Cemiyeti’nin revizyonist ülkelerin silahlanmasına sessiz kalması ve ABD’nin izolasyonist dış politika izlemesi 2. Dünya Savaşı’na giden süreci hızlandırmıştır.

Genel olarak uluslararası sitemin yapısına bakıldığında klasik güç dengesine dayanmaktadır. Sistem düzeyi açısından bakıldığında İngiltere’nin gücünü sorgulayan yeni aktörlerin sistem içerisinde varlığını güçlendirdiği görülmektedir.

İki savaş arası olan bu dönemde uluslararası sistemdeki revizyonist-statükocu rekabeti Balkanlar bölgesi özelinde de yaşanmaktadır.1920’lerden itibaren İtalya’nın revizyonist politikaları Yugoslavya, Yunanistan ve Arnavutluğu tehdit etmeye başlamıştır. İtalya’nın bu politikaları Balkan bölgesini istikrarsızlaştırmış ve özellikle On iki Adalar’ı elinde bulundurması dolayısıyla sınır komşusu olan Türkiye’de 1930’lardan itibaren Türk karar alıcıları açısından ulusal güvenlik tehdidi olarak görülmüştür.[2]

İtalya’ya karşı Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya statükocu kampta yer alırken, Bulgaristan giderek revizyonist politika izlemeye başlamıştır. Türkiye bu dönemde Balkan ülkeleri ile antlaşmalar yaparak Balkan bölgesinde istikrarı korumaya yönelik politikaları izlemiştir.[3]Arnavutluk ile 15 Aralık 1923'te, Bulgaristan ile 18 Ekim 1925'te Ankara'da Dostluk Antlaşması ve Yugoslavya ile 28 Ekim 1925'te Ankara'da Barış ve Dostluk Antlaşması imzalanmıştır.[4] Balkan ülkeleri revizyonist ülkelerin artan tehdidi karşısında 9 Şubat 1934 yılında Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya Balkan Antantı’nı imzalamışlardır.[5] Türkiye bu tarihten sonra Balkan bölgesinde istikrarı korumak için Sovyetler Birliği, İngiltere ve Fransa ile anlaşmalar yapmıştır.[6] Ancak, Bulgaristan revizyonist ülkelerle yakınlaşmış ve Balkan Antantı’nı kendi ulusal güvenliği açısından engel ve tehdit olarak algılamıştır. Balkan Antantı bölgesel barışı korumada başarılı olamamıştır. Türkiye dışında imzacı ülkelerden bazıları savaşa dahil olmuşlardır. Yunanistan ve Yugoslavya Antant üyeleri olarak bu süreçte işgale uğramıştır.

Diğer yandan, dönemin siyasi karar alma sürecinin dayanmış olduğu hukuksal zemini 1924 Anayasası belirlemektedir. Bu anayasaya göre dış politikaya ilişkin kararlar yürütme erkini tarafından alınmaktadır. Yürütme erkini elinde bulunduranlar tek parti yöneticileri olmalarından ötürü, bu dönemde yürütmenin yasama üzerinde etkisi söz konusudur.^[7] Tek parti döneminde TBMM’nin dış politika konusundaki yetkileri savaş ilanı ve antlaşma yapma gibi yetkilerle sınırlıdır.^[8] Kurtuluş Savaşı sonrası Atatürk’ün orduyu iç ve dış politikadan uzak tutmak istemesi sonucu bu dönemde ordunun dış politikada üzerindeki etkisi teknik meseleler ile sınırlı kalmıştır.^[9]

Dış politika kararlarını alınması ve uygulanması sürecinde siyasal karar alıcıların tercihlerini kolaylaştıracak bilgi ve deneyim ise kamu bürokrasisi içerisinde bulunmaktadır. Hariciye Vekaleti (Dışişleri Bakanlığı) dış politikanın diplomatik, siyasi ve kimi zaman hukuki kısmını şekillendirirken, Milli Müdafaa Vekaleti (Savunma Bakanlığı), Erkan-ı Harbiye-i Umumiye Riyaseti (Genelkurmay Başkanlığı) dış politikanın güvenlikle olan kısmını destekleyen bilgi ve seçenekleri üreterek Hükümetin dış politikasının oluşumunda yardımcı olurlar. Daha alt seviyede olmakla birlikte kimi zaman hükümetin dış politika kararlarını verirken ihtiyaç duyduğu bilgiyi istihbarat ile ilgilenen Milli Amele Hizmet Teşkilatı (Milli İstihbarat Teşkilatı) sağlayabilmektedir.^[10]1924 Anayasası’nda cumhurbaşkanının yetkileri yabancı devletlere atanacak Türkiye Cumhuriyetinin siyasi temsilcilerini tayin etmek ve yabancı devletlerin siyasi temsilcilerini kabul etmek ile sınırlıdır. Ancak, tek parti döneminde cumhurbaşkanının dış politikada merkezi rolü olduğu görülmektedir.^[11]Bu dönemde ebedi şef olarak kabul edilen Mustafa Kemal Atatürk’ün hem iç hem dış politika karar alma mekanizmalarında büyük etkisi söz konusudur. Atatük dış politika çizgisinin ana hatlarını Başbakan İsmet İnönü ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’a danışarak Atatürk belirlemektedir.^[12] Dar bir kadro tarafından alınan kararlar, CHP Meclis Grubu’nda onaylandıktan sonra TBMM’ye getirilerek meşruluk kazandırılmaktadır.^[13]

1930’lara gelindiğinde modernleşme reformları büyük ölçüde tamamlanmış, rejim konsolide olmuştur. Bu dönemde kırsal kesimin modernize olması amacıyla ‘Halkodaları’ ve ‘Köy Enstitüleri’ kurulmuştur. 1929 ve 1930 dünya ekonomik bunalımı Türkiye’yi de etkilemiş, tarım üretimi gerilemiştir.Bu dönem ekonomi politikaları ile ilgili tartışmalara sahne olmuştur. Muhalefetteki Serbest Cumhuriyet Fırkası liberalizmi savunurken, iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası devletçiliği savunuyordu.[14]

1935’te yapılan nüfus sayımına Türkiye’nin nüfusu 16.158.567’dir. Toplam nüfusun %76,5’i köyde, % 23,5’i şehirde yaşamaktadır.

Şimdi de krize uyuşmazlık, çatışma, kriz öyküsü ve temel bilgiler açısından bakıldığında şöyle bir tabloyla karşılaşılmıştır.

27 Kasım 1919 tarihinde imzalanan Neuilly Antlaşması ile Bulgaristan’ın askeri gücü sınırlandırılmıştır. 24 Temmuz 1923 günü imzalanan Lozan Antlaşması’nın  ‘Trakya Sınırına İlişkin Sözleşmesi’nin 1.maddesine göre Türkiye'nin Yunanistan ve Bulgaristan ile olan sınırlarının her iki yanındaki 30 km’lik bölge  askerden arındırılmış ve bu bölge üzerinde hiçbir ülkenin uçağının uçmaması kararlaştırılmıştır.[15]

Lozan sonrası Türkiye ve Bulgaristan’ın birbirlerinden toprak talebinde bulunmamaları ve azınlıklara karşı saygılı tutumları neticesinde iki ülke arasındaki ilişki dostane olarak nitelendirilebilir.[16] 1929 yılında İsmet İnönü, “Bulgaristan ile münasebatımız iyi hissiyat ile meşbudur. Komşu memleketin inkişaf ve saadeti bizim samimi dileğimizdir” diyerek ikili ilişkilerin dostane olduğunu vurgulamıştır.[17] Aynı yıl,Bulgaristan Kralı Boris III “Türk-Bulgar Dostluğu yalnız iki milletin, iki hükümetin menafii iktisadiyesinden ve emniyetlerinin mütekabilen tahtı zamana alınması noktai nazarından değil, belki iki hükümetin Avrupa'dan Asya'ya giden yol üzerinde bulunmaları itibariyle, beynelmilel siyaset sahasında sulhü umuminin muhafazası emrinde kıymet ve ehemmiyeti büyüktür” diyerek Türk-Bulgar ilişkilerinin önemini vurgulamıştır.[18]

Uyuşmazlık evresi:Türkiye-Bulgaristan arasındaki uyuşmazlık süreci Türkiye’nin Balkan ülkeleri ile güvenlik antlaşmaları yapması ile şekillenmiştir. Bulgaristan, 5 Ekim 1930’da ve 20-26 Ekim 1931 tarihlerinde gerçekleşen Balkan Konferanslarına katılmış, ancak 23-26 Ekim 1932 tarihinde gerçekleşen 3. Balkan Konferansından çekilmiştir. Bunun üzerine,  20-24 Eylül 1933 tarihleri arasında Başbakan İsmet İnönü ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras Sofya’yı ziyaret etmiş ve 6 Mart 1929 tarihinde Türkiye ile Bulgaristan arasında imzalanmış olan Tarafsızlık, Uzlaştırma, Yargısal Çözüm ve Hakemlik Antlaşmasının 5 yıllık bir süre için uzatılmasını kabul edilmiştir. Türk heyeti Bulgaristan’ın Balkan Antantı’na katılması için çaba sarf etmiş, ancak Bulgaristan Balkan Antan’na katılmayı reddetmiştir.[19]

7 Mart 1934 tarihinde Türkiye-Yunanistan, Türkiye-Yugoslavya ve Türkiye-Romanya arasında karşılıklı dostluk ve tarafsızlık antlaşması imzalandı.[20] Bulgaristan’ın bu antlaşmaların gizli maddeleri olduğunu iddia etmesi iki ülke arasında karar alıcılardaki algısal güvensizliği pekiştirmiştir. Bulgaristan, Balkan devletlerinin Milletler Cemiyeti’ne üye olduğunu ancak sınırlarını korumak için başka bir yolu tercih ettiklerini, bu antlaşmaların Milletler Cemiyeti’ni kuran ilkelere uygun olmadığını belirterek sınır güvenliği ile ilgili görüş ayrılığı olduğunu göstermektedir.[21]

28 Kasım 1935 tarihinde üçlü Türk-Yugoslav-Rumen askerî anlaşması imzalanmıştır. Bulgar Ordu Bakanlığı bu askeri antlaşmaların Bulgaristan’a Neuilly Antlaşması’nın askerî hükümlerini değiştirme olanağını vermeyeceğini ve Bulgaristan’ın sergileyeceği saldırgan tutum karşısında üç devlet arasındaki koordinasyonu sağlama amacı özelliği taşıyacağını belirtmiştir[22] Bulgaristan giderek revisyonist eğilimler sergilerken Türkiye’nin statükocu kampta yer alması iki ülke arasında uyuşmazlığın devam ettiğinin göstergesidir.

12 Mart 1935 tarihinde Türkiye’nin 1923 Lozan Antlaşması ile askersizleştirilmiş olan Trakya  bölgesine  asker yerleştirmeye başlar.[23] Bu dönemde Türkiye, Trakya’ya üç piyade ve bir süvari tümeni, kolordu ve tümen topçu birliği, istihkâm ve havacı birlikleri yerleştirmiştir.[24]  Balkan bölgesinin giderek istikrarsızlaşması ve İtalyan tehdidi Türkiye’nin silahlanma faaliyetlerinin itici gücünü oluşturur. İtalya’nın 1934 yılından itibaren On iki Adalarda askeri hareketliliği arttırması ve Akdeniz’i Mare Nostrum (Bizim Deniz) olarak tanımlaması Türkiye tarafından ulusal güvenlik tehdidi olarak görülmüştür.[25] Aynı tarihte, Mussolini’nin 2. Beş Yıllık Faşist kongresinde İtalya’nın Asya ve Afrika’da yayılmacı siyaset izleyeceğinin sinyallerini vermesi ve 1935’te Habeşistan’a saldırması Türkiye’nin tedirginliğini arttırmıştır.[26]

Türkiye’nin Trakya bölgesinde silahlanma girişimleri Bulgar karar alıcıları açısından krizi tetikleyen unsur olmuştur. 15 Mayıs 1935 tarihinde İstanbul Bulgar konsolosu Türk ve Yunan hükümetlerinin Bulgaristan’a karşı ortaklaşa harekatta bulunacağına inandıklarını belirtir. Bulgaristan hükümeti, Türkiye’nin Balkan devletleri ile imzaladığı askeri anlaşmalar neticesinde 1925 yılında imzalanan Dostluk Antlaşması’nın yükümlülüklerini yerine getirmeyeceğinden endişe etmektedir.[27] Ordu Kurmaylığı Başkanı Tümgeneral T. Georgiev de konu ile ilgili Bulgaristan’ın tehdit altında olduğunu belirtmiştir.[28] Bulgar yetkililerin bu açıklaması Türkiye’nin silahlanma girişimlerinin Bulgaristan açısından savaş tehdidi olarak algılandığını göstermektedir.

Her ne kadar Bulgar karar alıcılar açısından Türkiye’nin silahlanması krizi tetikleyen unsur olsa da, Bulgar karar alıcılar krizi tırmandırmamayı tercih etmişlerdir. 6 Nisan 1935 tarihinde Bulgaristan’ın Ankara Büyükelçisi Pavlof Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras’a Bulgaristan’ın Milletler Cemiyeti statükosunu bozmayacağını ve hiçbir ülkeye saldırmaya niyeti olmadığını belirtmiştir.[29]

Bu dönemde Bulgaristan Ordu Kurmaylığı olası savaş durumunda Türk ordusunun durumu ve kapasitesi ile ilgili raporlar yayımlamakta, Bulgar Askerî Kurmaylığı da Doğu Trakya’daki Türk askerinin sayısını ve çalışmaları yakından takip etmektedir.[30] 1937 yılında Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi Çakmak komutasında Trakya’da kapsamlı manevraları düzenlenir. Edirne Bulgar konsolosunun bu manevraları Bulgar hükümetine güç ve üstünlük gösterisi olarak aktarması Bulgar karar alıcıları açısından krizin devam ettiğinin göstergesidir.[31]

1930’lu yılların ortalarından itibaren Türk dış politikasının ana ekseni yeni bir düzenleme ile Boğazların silahlanmasının meşruiyet kazanması olmuştur. Dolayısı ile Türkiye’nin Bulgaristan ile olan krizi sonlandırma girişimleri 1938’de başlamıştır. Bu tarihte ‘Balkan Diplomasisi’ çerçevesinde Başbakan Celal Bayar ve Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras Yunanistan ve Yugoslavya ziyaretleri sonrasında Bulgaristan’ı ziyaret ederler. Bulgaristan Çar’ı III. Boris ve Başbakan Köseivanof ile görüşmeler yapılır ve ve 31 Temmuz 1938’de Selanik Anlaşması imzalanır. Selanik Anlaşmasına göre Bulgaristan’ın silahlanmasının önündeki sınırlamalar kaldırılmış;  Türk-Bulgar ve Bulgar-Yunan sınırları boyunca silahsızlandırılmış olan bölge kaldırılmış ve Balkan Antantı üyeleri ve Bulgaristan birbirlerine kuvvet kullanmama konusunda taahhütte bulunmuşlardır.[32]

Türkiye, Selanik Anlaşması ile Bulgaristan’a karşı düşmanca bir tutum takınmayacağını resmi olarak taahhüt etmiş ve Türkiye’nin silahlanması ile ilgili Bulgar karar alıcıları tarafından algılanan ulusal güvenlik sorunu ortadan kalkmıştır. Diğer bir ifade ile, Selanik Antlaşması Türkiye’nin Bulgar sınırındaki silahsızlandırma halinin kaldırılması durumuna meşruiyet kazandırmış, Bulgaristan’ın silahlanmasının önünün açılması ile 1934 yılında meydana gelen algısal güvenlik krizi son bulmuştur.

Sonuç olarak, Türkiye ve Bulgaristan arasında uyuşmazlık Türkiye’nin Balkan ülkeleri ile güvenlik antlaşmaları imzalaması ile başlamış, krizi ortaya çıkaran mesele Türkiye’nin Trakya’daki topraklarını silahlandırması olmuştur. Kriz ortaya çıkmasından hemen sonra sonlanmamış, Türkiye Boğazların statüsünün değişmesine yönelik bir dış politika çizgisi izlemiştir. Montrö ve Selanik Antlaşması ile Bulgaristan’ın silahlanmasının zımni olarak kabul edilmesi ile kriz sonlanmıştır. Kriz sonrası evrede ise Bulgaristan revizyonist ülkelere yaklaşmıştır.

Kriz yönetim süreciyse şu şekilde analiz edilmektedir. 2Mart 1935 tarihinde Türkiye’nin Trakya bölgesini silahlandırması Bulgar karar alıcılar açısından krizi tetikleyen bir faktör olmuştur. Türkiye 1935-1938 yılları arasında Bulgaristan’a karşı zaman kazanma stratejisi uygulamıştır. Bölgede revisyonist eğilimlerin yükselişe geçtiği 1935-1938 yılları arasındaki Türkiye’nin dış politika önceliği İtalyan tehdidini bertaraf etmek olmuştur. 1936’da İtalya’nın On iki Adalar’da asker sayısını arttırması ve havalimanı yapması Türkiye’nin endişesini arttırıcı bir faktör olmuştur.[33]

Artan güvenlik tehditlerine karşı Türk karar alıcıları Boğazları askerden arındıran 1923 Lozan Boğazlar Sözleşmesi’ni değiştirmeye dönük diplomatik girişimlerde bulunmuşlardır. 1933 yılında düzenlenen Londra Silahsızlanma Konferansı’nda bu talebini dile getirseler de, başarılı olamamışlardır. Türkiye 11 Nisan 1936 tarihinde Milletler Cemiyeti’ne üye bütün ülkelere nota göndermiş, Karadeniz ve Akdeniz’de istikrarsızlığın arttığını, ülkelerin deniz ve hava kuvvetlerini güçlendirdiklerin, silahlanma eğiliminin artış gösterdiğini, Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin savaş ve barış durumlarını dikkate aldığını, savaşa yakın kriz durumlarını yok saydığını vurgulayarak boğazların yeni statüye kavuşması gerektiğini belirtmiştir.[34]

Türkiye’nin notası olumlu karşılanmış 26 Haziran 1936 tarihinde İngiltere, Fransa, Sovyetler Birliği ve Balkan ülkeleri ile Montrö Sözleşme imzalanmıştır.[35] Bu sözleşme ile Lozan Boğazlar Sözleşmesi’nin Boğazları, Bozcaada ve Gökçeada’yı silahsızlandıran maddesi kaldırılmıştır.[36] Türkiye revisyonist ülkelere karşı güvenlik tedbirleri aldıktan sonra müzakere yönetimi ile Bulgaristan ile yaşadığı krizi sonlandırma girişiminde bulunmuştur. Bulgaristan’ın silahlanmasının önündeki engelleri kaldıran Selanik Antlaşmasının imzalanması ile Bulgar karar alıcıları açısından kriz sona ermiştir.

1935 krizine çatışma-krizilişkisi açısından bakıldığında tekrarlanmayan çatışma içerisinde ortaya çıkan özelliği göstermektedir. Diğer bir ifade ile, kriz uzun soluklu, zamana yayılmış bir krizdir. Bir çatışma sürecinde ortaya çıkmadığı için özgün, tekrarlanmayan kriz niteliğindedir.Ortaya çıkış şekline göre bakıldığındaysa 1937 krizi gelişen kriz özelliği taşımaktadır. 1931-1934 yılları arasındaki uyuşmazlık sürecinde Bulgar karar alıcılar Türkiye’nin kendi güvenliği ile ilgili atmış olduğu adımların kendine karşı olmadığına ikna olmuş olsaydı uyuşmazlığın krize dönüşmesi engellenebilirdi. Krizi tetikleyen aktör Türkiye (devlet) olmuştur. Yani, Kriz boyunca tetikleyici eylem içeride olmuştur. Krizde taraf aktör sayısı tek taraflı olmuştur. Başka herhangi bir devlet müdahil olmamıştır. Kriz boyunca Türkiye, İtalyan tehdidine karşı güvenlik ve dış politika stratejileri izlemiş, krizi nihayete erdirme yönündeki girişimleri ancak 1938’de başlamıştır.

Krizi tetikleyen eylemin Türkiye’nin Trakya bölgesindeki askeri varlığını arttırması olmasına rağmen o dönemdeki uluslararası ve bölgesel koşullar göz önüne alındığında Türkiye’nin bir kriz yaratma niyetinde olmadığını söylemek mümkündür. Diğer bir ifade ile, Türkiye kendi güvenlik kaygıları sonucu Lozan Antlaşması ile askersizleştirilen bölgede asker konuşlandırarak fiili bir durum meydana getirmiştir. Bulgar karar alıcıların bu fiili durumu kendilerine karşı bir güvenlik tehdidi olarak yorumladıkları için bu kriz algısal güvenlik krizi niteliğindedir.

Krizi genel niteliğine/kategorisine göre değerlendirdiğimizde Bulgaristan krize algısal güvenlik(siz)lik perspektifinden yaklaşmıştır. Türkiye’nin silahlanma politikası kendi güvenliğini sağlamaya dönük olmasına rağmen Neuilly Antlaşması ile silahlanması sınırlanan Bulgaristan açısından kendi güvenliğine tehdit olarak değerlendirilmiştir.Krize içerik açısından bakıldığında ise askeri, güvenlik, diplomatik ve siyasi alanları kapsamaktadır. Sınırın silahlandırılması ile tetiklendiği için askeri ve güvenlik boyutu olan bir krizdir. Türkiye, krizi sonlandırmak amacı ile diplomatik ve siyasi kanalları kullanmıştır.

Krizin tetikleyicileri şiddet içermeyen askeri eylem ve dış değişim olarak tasnif edilebilmektedir. Kriz yaratan olaya sözlü tepki (şiddet içermeyen diğer) şeklinde olmuştur.  Kriz tetikleyicisinin şekliysesilahlanma şeklinde kendini göstermiştir.

Krize söz konusu olan tehdidin ciddiyeti sınırlı askeri tehdit olarak gözlemlenmiştir. Revizyonist-statükocu ülkeler arasında gerilimin arttığı ve Bulgaristan dışındaki Balkan ülkeleri arasında siyasi işbirliğinin arttığı bu dönemde silahlanma faaliyetleri Bulgaristan açısından endişe ile izlenmiştir. Uyuşmazlık döneminde Türkiye müzakere yolu ile ikna yöntemine başvurmuş, kriz boyunca zaman kazanma stratejisi uygulamıştır. Bu stratejinin uygulanmasında Türkiye’nin Boğazların statüsünün değişmesi noktasındaki dış politika önceliğinin büyük payı vardır. Bulgaristan’ın kriz yönetim stratejisi de krizi askeri ve siyasi araçları kullanarak tırmandırmadığı için zaman kazanma stratejisi şeklindedir.

Türkiye ve Bulgaristan kriz yönetim tekniği olarak müzakere yönetimini kullanmıştır. Kriz boyunca herhangi bir şiddet unsuru söz konusu değildir.  Kriz boyunca üçüncü aktör olarak herhangi bir devlet müdahil olmamıştır. Ancak, Balkan Antantı çerçevesinde Bulgaristan’ın algısal güvenliksizliğini ortadan kaldıracak girişimlere destek verilmiştir. Sonucun şekli resmi antlaşma ile olmuş, kriz sonrası bölgede silahlanma ile ilgili zımni yeni statü meydana gelmiştir.

Görüntüleme: 444

İskenderun / Sancak Krizi

Devamını oku: Hatay - Sancak Krizi / kısa özet